Eigið notalegt sumar! 

Planck gervitunglinu var skotið á loft þann 14. maí árið 2009 og hefur síðan gert mælingar á örbylgjukliðnum, eina af meginstoðum Miklahvellskenningarinnar.

Fyrsta myndin frá Planck var birt í júlí 2010.

Þarna sést allt himinhvolfið og liggur skífa Vetrarbrautarinnar yfir miðja mynd. Út frá henni ganga straumar úr köldu ryki sem mynda vef úr stjörnumyndunarsvæðum.

Á bak við Vetrarbrautina sést örbylgjukliðurinn, elsta ljósið í okkar 13,7 milljarða ára gamla alheimi. Örbylgjukliðurinn sýnir alheiminn eins og hann leit út þegar hann var aðeins 380.000 ára gamall. Samhliða útþenslu alheimsins hefur teygst á bylgjulengd þessa ljóss sem greinist nú sem örbylgjur og er aðeins 2,7 gráður yfir alkuli.

Þetta ævaforna ljós er allt í kringum okkur. Sennilega hefur þú „séð“ það í sjónvarpinu þínu. Um það bil 1% af snjónum sem við sáum í gömlu analog tækjunum er ljós frá Miklahvelli! Hversu svalt er það?

Mynd eins og þessi er stjörnufræðingum einstaklega mikilvæg. Með henni er hægt að læra um efnasamsetningu alheimsins, aldur hans og þróun í fortíð, nútið og framtíð.

Flekkirnir eru vegna hárfínna hitastigsbreytingua í örbylgjukliðnum. Þessar breytingar koma fram í örlítið mismunandi efnisþéttleika í árdaga alheimsins. Þéttustu svæðin voru fræin sem gátu af sér allt sem við sjáum í kringum okkur í dag: Stjörnurnar og vetrarbrautirnar.

Sumir stjarneðlisfræðingar hafa meira að segja getið sér til um að í örbylgjukliðnum gætu verið ummerki hliðstæðra alheima sem hafa rekist á alheiminn okkar. En það er önnur saga.

Við munum fylgjast grannt með þessu og segja frá niðurstöðunum á Stjörnufræðivefnum á fimmtudaginn. Nýjar niðurstöður um uppruna alheimsins, hvað gæti verið meira spennandi!

- Sævar Helgi

Fjölmargir horfðu til himins og sumir tóku glæsilegar ljósmyndir af sjónarspilinu sem sjá má hér.

Halastjarnan PanStarrs undir dansandi norðurljósum í gærkvöldi. Mynd: Gísli Már Árnason

Halastjarnan PanStarrs. Mynd: Jón Sigurðsson

Norðurljós yfir Vestmannaeyjum. Mynd: Óskar Elías Sigurðsson

Sjáið fleiri myndir á Stjörnufræðivefnum!

- Sævar Helgi

View Larger Map

Ef þú átt stjörnusjónauka og kannt lítið sem ekkert á hann er þetta líka kjörið tækifæri til læra á sjónaukann með hjálp félagsmanna.

Halastjarnan er fremur dauf og sést best með handsjónauka, sér í lagi halinn. Ef þú átt handsjónauka, skaltu endilega taka hann með.

Á himninum þetta kvöld er annars margt að sjá. Tunglið er vaxandi og skammt frá Júpíter í Nautsmerkinu og þar fyrir neðan veiðimaðurinn Óríon, eins og sjá má á kortinu hér undir.

Stjörnukortið er úr forritinu Stellarium en það er bæði ókeypis og á íslensku (sækja hér).

Allir út að kíkja!

- Sævar Helgi

-Sverrir 

Uppfært 16. mars: Jón Sigurðsson hefur raðað myndum af halastjörnunni í myndband á YouTube.

Halastjarnan er ekki eins áberandi með berum augum og vonast var eftir. Undirritaður varði til að mynda rúmri klukkustund í að reyna að sjá hana með berum augum á himninum yfir suður Svíþjóð í kvöld, án árangurs. 

Nauðsynlegt er að nota handsjónauka til að sjá halastjörnuna vel. 

Þetta rímar við það sem aðrir íslenskir áhugamenn hafa sagt okkur. Björn Jónsson skrifaði eftirfarandi athugasemd á Facebook síðuna okkar:

„Fór vestur á Álftanes og fann PanSTARRS kl. 20:45 með handsjónauka eftir 15-20 mínútna (!) leit. Sá hana svo með naumindum með berum augum um kl. 21. Ég held að það sé útilokað að sjá hana með berum augum mikið fyrr en það. Upp úr kl. 21 var hún hinsvegar orðin flott í handsjónauka og halinn mjög greinilegur. Hún er það lágt á lofti (innan við 10 gráður virtist mér) að það mega engin tré eða byggingar vera fyrir auk þess sem bjartir ljósastaurar væru truflandi - því er æskilegt að fara á stað þar sem lítið er um björt ljós í vesturátt.“

Sem sagt, til að sjá halastjörnuna þarf handsjónauka, horfa í rétta átt og góðan skammt af þolinmæði.

Við ætlum að reyna að hjálpa ykkur að sjá halastjörnuna á sunnudagskvöldið frá klukkan 20:00 og þar til hún hverfur undir sjóndeildarhringinn. Við verðum við golfskála Golfklúbbsins Ness á Seltjarnarnesi. Nánari upplýsingar hér.

- - -

Fylgst með í Vestmanneyjum

Eftirfarandi barst okkur frá vinum okkar í Stjörnufræðifélagi Vestmannaeyja:

Í kvöld, föstudagskvöldið 15. mars um kl. 20 hittust nokkrir félagar í Stjörnufræðifélagi Vestmannaeyja úti á Breiðabakka á Heimaey til þess að reyna að koma auga á Halastjörnuna PanStarrs. Fyrirfram var ekki við miklu að búast, því ský huldu mest allan himininn, en í vestri var svolítil glæta af rauðgulum himni. Ekki mættu margir, enda var búið að gera tilraun kvöldið áður sem endaði í kalsarigninu. En þarna sátum við og nutum veðurblíðunnar mauluðum kleinur og biðum þess að skýin þokuðust ofar. Kindurnar fengu afganginn af kleinunum þegar okkur var að verða bumbult af þeim. Sigð tunglsins gægðist af og til í gegnum skýin, en stoppaði stutt við. Rétt fyrir kl. 21 sá formaðurinn stjörnu rétt neðan við skýjahuluna og í sólroðanum, sem honum fannst líkleg. Ekki var þó unnt að staðfesta þetta sem halastjörnuna, fyrr en meirihluti stjórnar félagsins var búinn að leggja blessun sína yfir fyrirbærið. Eftir að mestu fagnaðarlátunum linnti var fylgst með halastjörnunni lækka á himni í kapp við nálæg ský. Konunglegur aðstoðar-ljósmyndari félagsins, Heiðar Egilsson tók myndir í gríð og erg og okkur til mikillar furðu sást stjarnan miklu betur á myndunum, en með okkar ófullkomnu sjón eða jafnvel sjónaukunum. Yngra fólkið fylgdist með stjörnunni með berum augum, en hinir störðu og rýndu án mikils árangurs, nema með sjónaukanum. Hringt var í tölvumann félagsins sem kom auðvitað stökkvandi og sá fyrirbærið áður en það skreið svo nálægt sjóndeildarhringnum að ekki var unnt að sjá hana vel lengur. Þá var klukkan orðinn 21:30 og fundi slitið. Skemmtilegri samverustund var lokið. Við reynum á ný næstu kvöld - stay tuned.

Þetta skrifar Karl Gauti Hjaltason.

- Sævar Helgi

View Larger Map

Ef þú átt stjörnusjónauka og kannt lítið sem ekkert á hann er þetta líka kjörið tækifæri til læra á sjónaukann með hjálp félagsmanna. 

Halastjarnan er fremur dauf og sést best með handsjónauka, sér í lagi halinn. Ef þú átt handsjónauka, skaltu endilega taka hann með.

Á himninum þetta kvöld er annars margt að sjá. Tunglið er vaxandi og skammt frá Júpíter í Nautsmerkinu og þar fyrir neðan veiðimaðurinn Óríon, eins og sjá má á kortinu hér undir.

Stjörnukortið er úr forritinu Stellarium en það er bæði ókeypis og á íslensku (sækja hér). 

Allir út að kíkja!

- Sævar Helgi

Í stuttu máli benda efnafræðileg, steindafræðileg og jarðmyndunarleg sönnunargögn til þess, að jeppinn standi á fornum vatnsbotni á Mars, stað sem örverur hefðu sennilega getað þrifist á. Með öðrum orðum: Í fyrsta sinn höfum við sönnunargögn þess efnis að Mars hafi líklega verið lífvænlegur!

Sjálfsmynd sem Curiosity tók á John Klein svæðinu þar sem hann undirbjó fyrstu borunina á annarri reikistjörnu. Sjá má merki um fyrstu prófanir borsins neðarlega vinstra megin. Á þessum stað hefur Curiosity fundið sönnunargögn þess efnis að Mars hafi eitt sinn líkega verið lífvænlegur. Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS

Sönnunargögnin komu frá SAM og CheMin efnagreingingartækjum jeppans.

CheMin efnagreinir sýni með því að skjóta röntgengeisla á þau og skoða svo mynstrið sem til verður. Þessu er nánar lýst hér.

Hér undir er samanburður á röntgenbylgjumynstri ryksýnisins úr sandöldunni Rocknest en vinstra megin er borsýnið úr John Klein berginu. Mynstrin eru nokkuð lík en í borsýninu fannst mikið af leirsteind (merkt „phyllosilicate“) og ekkert salt. Það bendir til þess að myndun John Klein bergsins tengist ferskvatnsumhverfi. 

Mynd: NASA/JPL/AMES

SAM er tilraunastofa á stærð við örbylgjuofn í skrokki Curiosity en í henni eru þrjú tæki sem efnagreina sýnin: Massagreinir, gasskiljunartæki og stillanlegur leysi-litrófsriti. Þessum tækjum er lýst nokkuð ítarlega í þessari bloggfærslu.

í SAM er ofn sem hitar sýnin og við það losna efni sem tækin þrjú greina. Þegar borsýnið var hitað upp í rúmar 800 gráður losnuðu mörg efni en þó einkum vatn, koldíoxíð, súrefni og tvenns konar brennisteinssambönd, brennisteinsdíoxíð (oxað) og vetnissúlfíð (afoxað). Hitastigð sem vatnið losnaði við úr sýninu og bylgjugreningarmynstur CheMin segir okkur, að þarna sé líklega um að ræða leirsteind sem kallast smektít.

Mynd: NASA/JPL-Caltech/GSFC

Hlutfall oxuðu og afoxuðu efnanna er miklu hærra í borsýninu en rykskýninu. Þetta bendir til að á John Klein hafi verið næg efnaorka fyrir örverur: Umhverfið var lífvænlegt.

En hvað er átt við með lífvænlegu umhverfi?

Lífvænlegt umhverfi er umhverfi sem örverur gætu hafa þrifist í. Til þess að svo megi verða þarf þrennt til: Rétt sýrustig, nægt vatn og orkuupspprettu.

Við skulum skoða þetta nánar.

Meridiani vs. Gale gígurinn

Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS

Þessar myndir voru teknar með næstum tíu ára millibili. Búið er að vinna myndirnar þannig að bergið komi jarðfræðingum fyrir sjónir eins og það liti út á Jörðinni. Það auðveldar túlkun á því sem við sjáum.

Vinstra megin er berg sem Opportunity jeppinn rannsakaði árið 2004 á Meridiani sléttunni. Efnið í berginu hefur flust til í vatni, límst saman og þannig breyst úr seti í berg; Setberg. Síðar fyllti vatn upp í sprungur í berginu og myndaði einnig litlar kúlur — sethnyðlinga — hematít „bláberin“ eins og þær eru kallaðar.

Hægra megin sést samskonar setberg í Gale gígnum. Liturinn er svipaður og við sjáum einnig litlu sethnyðlingana. Munurinn er sá að í berginu í Gale gígnum er hvít æð sem liggur í gegnum bergið. Þetta er líklega kalsíumsúlfat (gifs) útfelling.

Á báðum stöðum var augljóslega vatn en var staðurinn lífvænlegur? Til að skoða betur aðstæðurnar sem þetta berg myndaðist í þurfum við að kafa dýpra inn í bergið.

Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS

Hér fyrir ofan sést mynd af „klórsvæði“ Opportunity (vinstri) og borholu Curiosity (hægri). Eins og sjá má er liturinn á duftinu gerólíkur. Duftið er brúnrautt hjá Opportunity en grátt hjá Curiosity. Rauði liturinn sýnir að bergið er að miklu leyti úr mjög oxuðum járnsteindum og járnsúlfítum. Þetta eru efni sem benda til þess að umhverfið hafi verið súrt og alls ekki lífvænlegt. Þó ber að hafa í huga að örverur á jörðinni geta þrifist í súru umhverfi.

Gráa duftið hjá Curiosity inniheldur leirsteindina smektít og önnur efni, t.d. kalsíumsúlfat, sem myndast í tiltölulega hlutlausu vatni. Þetta er umhverfi sem er miklu lífvænlegra. Bergið lítur á margan hátt út eins og dæmigert berg á Jörðinni í hlutlausu, lífvænlegu umhverfi.

Lífvænleikinn fer einnig eftir því hversu mikið vatn var til staðar. Á blaðamannafundinum í gær tók John Grotzinger, sem hefur umsjón með rannóknum Curiosity, dæmi af hunangi. Hvers vegna getur hunang, blanda sykurs og vatns, enst svona lengi án þess að skemmast?

Þótt mikið vatn sé í hunanginu er það samt ekki nógu mikið fyrir örverur. Komist örverur í hunangið, sýgur blandan vatn úr örverunum í gegnum osmósu svo örverurnar fá ekki þrifist.

Samskonar ferli hefur gerst á Meridiani. Í stað sykurs er salt, magnesíumsúlfat, sem svo mikið er af, að það hefði komið í veg fyrir örverulíf. Örverur hefðu aldrei þrifist þar. Meridiani er ólífvænlegur staður. Í Gale gígnum sjáum við engin merki um söltin en þar virðist hafa verið feykinóg ferskvatn!

Þriðja atriðið sem bendir til lífvænleika Gale gígsins eru steindirnar sjálfar. Steindirnar sem fundust í Gale gígnum eru á margan hátt eins og rafhlöður. Sumar eru neikvætt hlaðnar og misoxaðar, samanber brennisteinsdíoxíðið og vetnissúlfíðið. Þessi efni gætu verið uppspretta efnaorku fyrir örverur. Ekki er svo ýkja langt síðan við fundum út að frumstæðar örverur geta dregið orku úr bergi, nærst á því eins og ljósaperur á rafeindum rafhlaðna.

Rétt sýrustig, nægt hlutlaust vatn og orkuuppspretta. Allt var þetta í heppilegum skömmtum fyrir örverur í Gale gígnum. Það er það sem við eigum við með því að staðurinn hafi verið lífvænlegur.

Tökum þetta saman: Setbergið sem Curiosty boraði í á John Klein svæðinu í Yellowknife flóa var eitt sinn botn á stöðuvatni. Það inniheldur mikið af leirsteindum, t.d. smektít sem myndast í vatni við hlutlaust sýrustig. Þar eru einnig og neikvætt hlaðnar og mixouð efnis em veita nauðsynlega orkuupspprettu. Bergið í Gale gígnum sýnir að umhverfið þar var mun þægilegra en það salta, súra og ólífvænlega umhverfi sem Spirit og Opportunity hafa kannað.

Curiosity lenti á aurkeilu í Gale gígnum á Mars í ágúst 2012. Jeppinn ók nokkur hundruð metra að John Klein svæðinu þar sem hann boraði í fyrsta sinn í berg. Bergið reyndist stöðuvatnaset sem inniheldur efni sem benda til þess að staðurinn hafi eitt sinn verið lífvænlegur. Myndin er búin til úr litrófsmælingum THEMIS litrófsritans í Mars Odyssey. Mismunandi litir tákna efni sem viðhalda varma mislengi. Rauði liturinn sýnir efni sem viðheldur varma lengi. Mynd: NASA/JPL-Caltech/ASU

Ekki aðeins Curiosity að þakka

Þessi stórmerka uppgötvun er ekki aðeins Curiosity að þakka og mikilvægt að halda því til haga. Sú ákvörðun að lenda jeppanum í Gale gígnum og aka að þeim stað sem hann er nú á byggir á upplýsingum sem geimför á braut um Mars hafa aflað á undanförnum ár. Ferðalög Curiosity eru valin út frá því sem þessi geimför sjá.

Tvö geimför eiga stærstan þátt í uppgötvun Curiosity: Mars Express geimfar Geimvísindastofnunar Evrópu (ESA) og Mars Reconnaissance Orbiter NASA. Í báðum förum eru litrófsritar (OMEGA í Mars Express og CRISM í Mars Reonnaissance Orbiter) sem geta kortlagt efnasamsetningu yfirborðsins í miklu meiri upplausn en eldri tæki eins og TES í Mars Global Surveyor og THEMIS í Mars Odyssey voru fær um.

OMEGA og CRISM fundu vatnaðar steindir í Gale gígnum sem voru, ásamt lagskiptingu Sharpfjalls, aðalástæða þess að ákveðið var að lenda Curiosity þar.

Steindakort CRISM litrófsritans í Mars Reconnaissance Orbiter af lendingarstað Curiosity í Gale gígnum á Mars (merktur með gulum krossi). Grænn litur sýnir leirsteindir, blár og blárauður litur súlföt, rautt ólivín og appelsínugulur blöndu súlfata og leirs. Mynd: NASA/JPL/JHUAPL/Ralph Milliken (frá Emily Lakdawalla)

Þótt þetta sé mesta uppgötvun Curiosity til þess, er markmiðum leiðangursins ekki fyllilega náð: Að finna út hvort Mars sé eða hafi verið lífvænlegur. Þetta er þó mikilvægt skref í rétta átt. Menn eiga mikið verk fyrir höndum við að skilja hve lengi umhverfið var lífvænlegt. Hver eru tengslin milli stöðuvatnasetsins á John Klein svæðinu og setlaganna í Sharpfjalli?

Þessi ótrúlega spennandi leiðangur verður sífellt áhugaverðari!

- Sævar Helgi Bragason

Halastjarnan nefnist PanStarrs og mun hún sjást skömmu eftir sólsetur út marsmánuð og fram í apríl (eða þar til hún er bæði orðin of dauf og sumarbirtan tekur við). Fjallað er um þennan gest í nýjasta þætti Sjónaukans sem sjá má hér undir:

Sjónaukinn 7. þáttur - Horft til himins í mars 2013 from Stjörnufræðivefurinn on Vimeo.

Þann 5. mars var PanStarrs næst jörðinni, þá í rúmlega 160 milljón km fjarlægð frá okkur. Fimm dögum síðar, þann 10. mars, kemst hún næst sólinni og nær þá hámarksbirtu. Þá sést hún best frá suðlægari slóðum en Íslandi en smám saman fjarlægist halastjarnan sólina og fer hækkandi á himninum. Um leið fer birta hennar dvínandi.

Þegar best lætur gæti PanStarrs orðið álíka björt (eða bjartari) og stjörnurnar í Karlsvagninum; sem sagt nógu björt til þess að hún sjáist nokkuð auðveldlega með berum augum.

Hvert á að horfa og hvenær?

Besti tíminn til að sjá halastjörnuna ætti að vera milli 12. og 20. mars en þá verður hún mjög lágt á vesturhimni við sólsetur. Hér undir eru tímasetningar úr Almanaki Háskóla Íslands á sólarlagi í Reykjavík (vertu úti um það leyti, halastjarnan ætti að birtast skömmu eftir sólarlag):

• 12. mars - kl. 19:20
• 13. mars - kl. 19:23
• 14. mars - kl. 19:26
• 15. mars - kl. 19:29
• 16. mars - kl. 19:32
• 17. mars - kl. 19:35
• 18. mars - kl. 19:38
• 19. mars - kl. 19:41
• 20. mars - kl. 19:44

Til að sjá PanStarrs er mikilvægt að koma sér fyrir þar sem hvorki fjöll, byggingar né gróður trufla útsýnið til sjóndeildarhringsins í vesturátt. Halastjarnan er nefnilega mjög lágt á himninum um þetta leyti og það gæti orðið örlítið krefjandi að finna hana.

Halastjarnan PanStarrs verður lágt á himni upp úr miðjum marsmánuði. Mynd: Stjörnufræðivefurinn/Andri Ómarsson

Að kvöldi 13. mars gæti útsýnið orðið sérstaklega fallegt. Þá birtist halastjarnan á himninum við sólsetur, skammt frá mjórri vaxandi mánasigð.

Sjaldgæft er að sjá tunglið og halastjörnu saman á dimmbláum himni.

Notaðu handsjónauka. Þótt halastjarnan sjáist með berum augum er útsýnið enn betra með handsjónauka. Þá sést halinn líka betur.

Skannaðu vesturhimininn með handsjónaukanum þegar sólin er horfin undir sjóndeildarhring.

Þegar líður á marsmánuð færist halastjarnan smám saman ofar á norðurhimininn, fyrst í gegnum stjörnumerkið Fiskana, þá Pegasus og svo yfir í Andrómedu í lok mánaðarins. Þá hefur hún dofnað talsvert og sést best með handsjónauka eða stjörnusjónauka.

Kort af ferli halastjörnunnar PanStarrs yfir himininn fram á vor. Mynd: Stjörnufræðivefurinn/Andri Ómarsson

Við hvetjum ljósmyndara til að reyna að fanga sjónarspilið. Þið mættuð þá endilega deila myndunum með okkur, bæði með því að senda okkur myndir á netfangið stjornuskodun@stjornuskodun.is eða deila þeim á Facebook síðunni okkar.

Opið hús hjá Stjörnuskoðunarfélagi Seltjarnarness

Eitthvert kvöldið milli 13. og 20. mars mun Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness hafa opið hús í Valhúsaskóla. Nákvæm dagsetning er háð veðri en stílað verður upp á stjörnubjart kvöld svo hægt verði að skoða halastjörnuna. Opna húsið verður auglýst bæði á vef félagsins og á Facebook síðu þess sem og Facebook síðu Stjörnufræðivefsins.

Upphitun fyrir halastjörnuna ISON

Við krossleggjum fingur og vonum að halastjarnan PanStarrs standi undir væntingum. Líta má á hana sem upphitun fyrir enn glæsilegri halastjörnu sem sjást mun í lok þessa árs, halastjörnuna ISON.

Horfið til himins!

- Sævar Helgi

Sjónaukinn 7. þáttur - Horft til himins í mars 2013 from Stjörnufræðivefurinn on Vimeo.

Horfum til himins!

Óvissan í útreikningum á braut halastjörnunnar er enn það mikil að ekki er hægt að útiloka árekstur við Mars, þótt það sé mjög ósennilegt að það gerist. Fleiri athuganir munu gera stjörnufræðingum kleift að reikna brautina út nákvæmlega. 

Ferill halastjörnunnar C/2013 A1 (Siding Spring) í október 2014 þegar hún verður einstaklega nálægt Mars. Mynd: JPL Small-body Database Browser / Emily Lakdawalla

Fyrir skömmu þaut smástirnið 2012 DA14 framhjá jörðinni í ekki ósvipaðri fjarlægð og komst raunar nær okkur en gervitungl á staðbraut. Þorsteinn Sæmundsson stjörnufræðingur hefur tekið saman pistil um þann atburð sem lesa má hér.

Af þeim gervitunglum sem sveima um Mars nú um stundir nær evrópska geimfarið Mars Express mestri hæð, um 10.000 km, en öll hin brautarförin eru í 300 til 400 km hæð yfir Mars. Á Mars eru engin gervitungl á staðbraut svo engar líkur eru á að gervitunglin rekist á halastjörnuna.

Hins vegar er önnur hætta á ferðum.

Þegar halastjörnur ferðast inn í sólkerfið byrja þær að gufa upp vegna hitans frá sólinni. Þá losna frá þeim gastegundir, ís- og rykagnir sem mynda hjúp eða hadd í kringum kjarna halastjörnunnar. Kjarninn er lítill, kannski 1 til 10 km í þvermál (hugsanlega nokkrir tugir km, miklu stærri en smástirnið 2012 DA14), en hjúpurinn getur orðið feikistór, jafnvel meira en hundrað þúsund kílómetrar í þvermál!

Þegar halastjarnan þýtur framhjá Mars í október á næsta ári verður reikistjarnan því væntanlega innan í hjúpnum um tíma. Þá skapast hætta fyrir gervitunglin á braut um Mars.

Á þessum tíma verður halastjarnan á 56 km hraða á sekúndu. Stærð agnanna í hjúpnum skiptir máli; flestar eru örsmáar en aðrar geta verið nokkrir sentímetrar að stærð. Ef þessar litlu, hraðfleygu agnir rekast á gervitunglin geta þau laskast og jafnvel eyðilagst.

Jepparnir á Mars eru sennilega hólpnir. Flestar agnirnar munu brenna upp í lofthjúpi Mars í það sem gæti orðið stórkostlegustu stjörnuhrapasýningu sem sögur fara af. Ef þú stæðir á yfirborðinu sæirðu líklega mörg þúsund stjörnuhröp á klukkustund! Sannkallað loftsteinaregn!

Vonandi verður myndavélum jeppanna beint til himins þegar halastjarnan nálgast og fer framhjá. Það gætu náðst stórkostlegar myndir!

Við munum að sjálfsögðu fylgjast vel með gangi mála. Á meðan bíðum við eftir fyrri halastjörnunni af tveimur sem sjást með berum augum á þessu ári: Halastjörnunni PanStarrs.

p.s. Ég dýrka Mars og hreinlega elska þessi dásamlegu geimför sem þar eru en mikið væri það nú skemmtilegt ef þessi halastjarna rækist á reikistjörnuna. Þá yrðum við vitni að atburði sem gerist kannski á 100 milljón ára fresti.

- Sævar Helgi

Stilltu á fulla skjástærð, fulla háskerpu, slökktu ljósin í kringum þig og njóttu þess að horfa á þetta stórkostlega myndskeið af sólinni okkar! 

Í byrjun sést sólblossi sem varð 19. júlí í fyrra en honum fylgdi einnig kórónuskvetta út í geiminn. Rafgasið stígur upp úr sólinni, streymir meðfram segulsviðinu og myndar svokallaða kórónulykkju. Þetta gas er um það bil 50.00°C heitt.

Þegar líður á myndskeiðið sést svo hvernig þetta gas rignir niður á sólina aftur í kórónuregni. Ótrúlega glæsilegt.

Myndskeiðið er sett saman úr myndum sem Solar Dynamics Observatory geimfar NASA tók. Farið tók eina mynd á tólf sekúndna fresti en myndskeiðið er sýnt í 30 römmum á sekúndu svo hver sekúnda samsvarar 6 mínútum í rauntíma. 

Hér undir sjást svo stærðarhlutföllin. Jörðin kæmist að minnsta kosti tíu sinnum fyrir í röð frá efsta hlutanum til hins neðsta.

Sólin okkar er ótrúlega mögnuð!

- - -

Myndin er smám saman að skýrast af Chelyabinsk loftsteininum. Hann var líklega í kringum 17 metrar í þvermál (á stærð við hús) og vó á bilinu 7.000 til 10.000 tonn (ekki tíu tonn eins og sagt hefur verið frá í mörgum fjölmiðlum). Enginn smá hnullungur þar á ferð!

Steinninn sprakk með jafngildi 30 Híróshíma kjarnorkusprengja. Höggbylgjan jafngilti 10 til 20 földum venjulegum loftþrýstingi en rúður brotna við fimmfaldan.

Þennan viðburðaríka föstudag ræddi ég við átta fjölmiðla um þennan stein og smástirnið 2012 DA14 sem fór framhjá jörðinni sama daga. Ég fékk oftast svipaðar spurningar en þessi var algengust: Tengjast 2012 DA14 og Chelyabinsk loftsteinninn?

Til að skera úr um hvort fyrirbærin tengist þurfum við að skoða brautir þeirra. Smástirnið fannst í fyrra (sbr. 2012 í nafni þess) svo braut þess var vel þekkt. Ttil að finna út braut loftsteinsins þarf að skoða stefnu hans inn í lofthjúp jarða. 

Ef fyrirbærin tengdust, ætti braut beggja að vera svipuð, eiginlega eins. Svo er ekki eins og sjá má á myndinni hér undir:

Augljóst er að brautir þeirra eru gerólíkar. Braut Chelyabinsk loftsteinsins lá út fyrir braut Mars á meðan smástirnið er á svipaðri braut um sólina og Jörðin. Eins og sjá má hefði Chelyabinsk loftsteinninn hæglega geta rekist á Mars hefði Jörðin ekki orðið í vegi hans.

Þeir molar sem hafa fundist hingað til benda til þess að steinninn hafi verið af gerðinni kondrít eins og 95% af öllum loftsteinum sem hafa fallið til Jarðar. Kondrít hefur verið notað til að aldursgreina sólkerfið okkar mjög nákvæmlega. Ef þú heimsækir einhvern tímann Stjörnuskoðunarfélagið geturðu fengið að halda á kondrít loftsteini.

Af þeim jarðnándarsmástirnum sem fundist hafa hingað til eru flest milli 300 metrar og 1 km í þvermál. Líklega höfum við aðeins fundið 1% af steinum í sömu stærðargráðu og 2012 DA14 sem var um 50 metra breiður. Um þá smærri, eins og þann sem féll yfir Chelyabinsk, vitum við nánast ekki neitt. Mjög erfitt er að finna svona lítil smástirni á sveimi í nágrenni Jarðar.

- Sævar Helgi

Daglega verður jörðin fyrir yfir 20-40 tonnum af loftsteinum. Það hljómar mikið en er samt hverfandi lítið í samanburði við stærð jarðar — þetta magn dygði til að fylla litla sex hæða skrifstofubyggingu. Engu að síður hellingur af steinum í geimnum sem jörðin plægir sig í gegnum á ferðalagi sínu um sólina.

Stærstur hluti þessa efnis eru örlitlar berg- eða ísagnir sem brenna auðveldlega upp í lofthjúpi jarðar. Þú hefur áreiðanlega séð það gerast. Við köllum það stjörnuhröp eða loftsteinahröp.

Yfirleitt kemur mörgum á óvart þegar við segjum frá því, að björtustu stjörnuhröpin sem við sjáum, séu tilkomin af ögnum ekki mikið stærri en sandkorn.

Ef þú sérð eitthvað á stærð við baun eða tómat falla, sæirðu mjög bjart og glæsilegt stjörnuhrap sem skilur eftir sig slóð og mynd í auganu eins leifturljós.

Birta loftsteina

Hvernig í veröldinni geta svona litlar agnir orðið svona bjartar? Tvennt kemur til.

Þegar steinninn kemur inn í lofthjúpinn þjappar hann saman loftinu fyrir framan sig. Því þéttara sem loftið verður, því heitara verður það. Margir þekkja þetta eftir að hafa pumpað lofti í bolta eða dekk. Þegar loftinu er þrýst í gegnum nálina getur hún orðið svo heit að hægt er að brenna sig á henni.

Hitt atriðið er hraðinn sem loftsteinarnir eru á. Flestir rekast á jörðina á 11 til 40 km hraða á sekúndu en þeir hraðfleygustu ná 72 km hraða á sekúndu. Til samanburðar ferðast byssukúla á tæplega þreföldum hljóðhraða eða 1 km hraða á sekúndu. Loftsteinar ferðast sem sagt miklu, miklu hraðar.

Þegar svo hraðfleygur steinn, eða ögn, rekst á lofthjúpinn breytist hraði hans í orku sem flyst út í umhverfið í kring, þ.e.a.s. loftið. Steinn sem ferðast á 50 földum hljóðhraða — Chelyabinsk steinninn í Rússlandi ferðaðist 53 sinnum hraðar en hljóðið — þjappar miklu lofti saman fyrir framan sig og svo hratt, að þrýstingurinn verður ógnvænlegur. Loftið hitnar þá upp í þúsundir gráða og byrjar að glóa.

Steinninn, sem er örlítið fyrir aftan samþjappaða loftið, finnur vel fyrir hitanum og brennur upp á örskömmum tíma.

Flestum finnst hrapið skammt frá sér en í raun og veru er hasarinn í nokkurra tuga kílómetra hæð yfir jörðinni. Þar er loftið mjög þunnt en sem betur fer nógu þykkt til þess að verja okkur fyrir hagléli úr geimnum.

(Myndina af loftsteinahrapinu, Geminíta, tók Wally Pacholka)

Stærri steinar splundrast

Í tilviki steina sem eru nokkrir metrar í þvermál — eins og Chelyabinsk steinninn — gerast hlutirnir aðeins öðruvísi.

Í stað þess að brenna upp er krafturinn sem verkar á steininn svo ógurlegur að hann þjappast saman vegna mismunarins á loftþrýstingnum fyrir framan og aftan hann. Með öðrum orðum flest steinninn út og verður eins og pönnukaka!

Steinninn stenst ómögulega slíkt álag og sundrast. Á örfáum sekúndum hefur nokkurra metra breiður steinn sprungið í mörg hundruð eða þúsund mola. Einmitt þetta gerðist í tilviki steinsins í Chelyabinsk.

Við þetta getur birta steinsins orðið mjög mikil, jafnvel slagað upp í birtu sólar og í sumum tilvikum orðið bjartari!

Meðalstórir loftsteinar springa hátt í lofthjúpnum. Hversu hátt fer eftir því hvort steinninn sé úr bergi eða málmum. Járnsteinar standast þessi ósköp betur og geta náð dýpra inn í lofthjúpinn en springa samt hátt uppi.

Orkan sem þarf til að tvístra steininum á þennan hátt er sambærileg við nokkrar kjarnorkusprengjur, svipuðum þeim sem varpað var á Híróshíma og Nagasakí. Það kemur kannski á óvart en mælingar benda til að slík sprenging verði að jafnaði einu sinni í mánuði einhvers staðar á jörðinni. Langflestar verða fjarri mannabyggðum.

Höggbylgja og brot sem falla til jarðar

Við ferðalagið í gegnum lofthjúpinn og sprenginguna verður til öflug hljóðhöggbylgja. Hún berst jafnan tveimur til þremur mínútum síðar, allt eftir því í hvaða hæð steinninn er. Í Rússlandi barst hljóðhöggbylgjan þremur mínútum eftir að steinninn sást. Höggbylgjurnar geta komið fram á jarðskjálftamælum og verið mjög hættulegar eins og við sáum í Rússlandi.

Ef steinnin hefur hægt nægilega mikið á sér áður en hann springur geta smærri brot fallið til jarðar. Aftur eiga málmsteinar betri möguleika á því.

Brotin eru ekki ýkja hraðskreið þá. Þau falla álíka hratt og ef þau væru látin falla ofan af hárri byggingu — á um 100 til 200 km hraða á klukkustund eða svo. Vissulega hratt en ekkert í líkingu við upphafshraðann.

Aðeins ein manneskja hefur orðið fyrir loftsteini svo vitað sé. Í Alabama í Bandaríkjunum í nóvember 1954 lá kona að nafni Ann Hodges í sófa heima hjá sér þegar loftsteinn á stærð við múrsteinn sem vó 4 kg féll í gegnum þakið á húsinu hennar, skoppaði af útvarpstæki (skáp) og á hana. Hún slasaðist ekki mikið en var hressilega marin á eftir.

Þann 2. október 1992 kom loftsteinn á stærð við rútu inn í lofthjúpinn yfir Peekskill New York ríki í Bandaríkjunum. Steinninn náðist á mynd og sést tvístrast í loftinu.

Eitt brotið, á stærð við fótbolta, féll á bíl og fór í gegnum skottið á honum. Tryggingarnar bættu ekki tjónið en eigandi bílsins gat selt hann fyrir mikið fé og er hann nú sýningagripur.

Steinarnir eru ekki heitir þegar þeir falla til jarðar og þaðan af síður glóandi; þeir eru volgir í besta falli en oftast kaldir.

Tunguska atburðurinn

Þann 30. júní árið 1908 varð mikil sprenging í óbyggðum Síberíu, nærri Tunguska fljóti. Sprengingunni olli fyrirbæri sem var mjög laust í sér en líklega 60 til 100 metrar í þvermál. Við sprenginguna losnaði orka sem var nokkur hundruð sinnum meiri en í kjarnorkusprengjunni í Híróshíma.

Fjölmörg vitni urðu að sprengingunni sem kom líka vel fram á jarðskjálftamælum. Fólk í nokkur hundruð kílómetra fjarlægð fauk um koll þegar höggbylgjan skall á því.

Sem betur fer gerðist þetta á svæði sem var fjarri mannabyggð. Það er skelfilegt að hugsa til þess ef þetta hefði gerst yfir Moskvu eða London. Borgin hefði hreinlega eyðst og milljónir látið lífið.

Mjög erfitt var og er að komast að staðnum og tók langan tíma. Þegar menn komust loks þangað blasti ekki við þeim gígur heldur höfðu tré á stóru svæði jafnast við jörðu. Höggbylgjan felldi trén, nema þau sem voru beint undir sprengingunni (til að fella trén þarf hliðarkraft).

Smástirnið sem flaug framhjá jörðinni á föstudagskvöldið var af svipaðri stærðargráðu. Búast má við atburði eins og þessum einu sinni á öld eða á nokkur hundruð ára fresti.

Risaeðluárekstur

Hvað um steina sem eru nokkrir kílómetrar að stærð?

Fyrir 65 milljónum ára rakst halastjarna eða smástirni, líklega 10 til 15 km breitt, á jörðina þar sem nú er Yucatán skagi í Mexíkó.

Það er erfitt að gera sér í hugarlund stærðina á þessu ferlíki. Ímyndaðu þér að við stöfluðum 15 Esjum ofan á hverja aðra og við komumst nálægt því.

Árekstrar af þessu tagi verða á nokkurra tuga milljóna ára fresti, ef til vill 100 milljón ára fresti. Sem betur fer. Risaeðlurnar áttu nefnilega mjöööög slæman dag þegar þetta gerðist.

Við innkomuna í lofthjúpinn varð til skelfileg höggbylgja. Nokkur þúsund gráðu heitt loftið kveikti í öllu í margra kílómetra fjarlægð.

Áreksturinn varð í hafi svo risavaxin flóðbylgja, nokkur hundruð metra há, æddi af stað yfir jörðina á næstum 1000 km hraða klukkustund!

Þegar steinninn snerti loks bergið á hafsbotni varð gríðarleg sprenging — margar milljónir megatonna — sem þeytti bráðnu bergi og vatnsgufu til himins.

Strókurinn náði tugi kílómetra upp í himininn, bjartur eins og sólin.

Höggbylgjan drap allt lifandi í mörg hundruð kílómetra fjarlægð. Hinumegin á jörðinni misstu greyið dýrin fótana og heyrnina uns flóðbylgjan sópaði þeim burt.

Gígurinn varð næstum 200 km í þvermál og 30 km djúpur. Sjór flæddi ofan í hann, gufaði upp í miklum sprengingum sem olli enn frekari hörmungum.

Glóandi berg sem hafði þeyst upp í himininn við áreksturinn rigndi aftur niður á jörðina, olli sumstaðar fleiri litlum árekstrum og kveikti í skógum. Sót, aska og ryk þyrlaðist upp í lofthjúpinn sem skyggði á sólina í mörg ár á eftir. Rigningin varð súr. Ósonlagið eyddist.

Í kjölfarið kólnaði jörðin verulega og við tók mikið kuldaskeið sem eirði engu nema allra harðgerðustu plöntum og dýrum. Ekki einu sinni sjávarlífverur áttu sér viðreisnar von.

Chelyabinsk steinninn: Hvað vitum við?

Hvað vitum við um atburðinn í Rússlandi í gær? Í fyrsta lagi er þetta mjög sögulegt. Aldrei áður hefur jafn margt fólk slasast af völdum loftsteinahraps og aldrei hefur orðið viðlíka tjón. Þetta er mesti loftsteinaatburðurinn frá Tunguska árekstrinum árið 1908.

Bill Cooke, loftsteinasérfræðingur hjá NASA, hefur birt bráðabirgðaútreikninga á steininum:

• Steinninn var líklega um 17 metrar að þvermáli og vó 7000 til 10000 tonn

• Hann kom inn í lofthjúpinn á 18 km hraða á sekúndu (50 földum hljóðhraða) sem er í hægari kanntinum.

• Steinninn tvístraðist í 15 til 20 km hæð yfir jörðinni.

• Orkan sem losnaði þegar steinninn sprakk var í kringum 500 kílótonn. Til samanburðar var kjarnorkusprengjan sem varpað var á Híróshíma 16 kílótonn. Loftsteinninn var því tæplega 30 sinnum öflugri. Til samanburðar var Keisarasprengjan (Tsar Bomba), öflugasta kjarnorkusprengja sem sprengd hefur verið, 114 sinnum öflugri (57 megatonn).

Sem betur fer eru atburðir eins og í Chelyabinsk fremur fátíðir. Samt megum við eiga von á einhverju af þessu tagi á nokkurra ára fresti. Síðast gerðist samskonar viðburður yfir Saharaeyðimörkinni í Súdan árið 2008, þó nokkuð minni.

(Tölur uppfærðar 19. feb með nýjustu upplýsingum)

Hafa loftsteinar fallið á Íslandi?

Reiknað hefur verið út að um 20 loftsteinar lendi á hverjum milljón rúmkílómetrum á hverju ári. Árlega ættu því 1 til 2 loftsteinar að lenda á Íslandi (þakka Vilhelm Sigmundssyni stjarneðlisfræðingi fyrir þennan punkt).

Brotin leynast einhvers staðar á landinu þótt þau hafi aldrei fundist. Loftsteinarnir eru jafnan dökkir eins og flest berg á Íslandi svo mjög erfitt er að finna þá.

Margir Íslendingar hafa orðið vitni að mjög björtum vígahnöttum, við þar á meðal. 

Hvað getum við gert?

Stjörnufræðingar og ekki síst stjörnuáhugamenn halda úti verkefnum sem ganga út á að finna öll hættuleg smástirni í nágrenni okkar í geimnum. Ég ætla að skrifa meira um þau síðar enda af nógu að taka og þessi pistill fyrir lifandis löngu orðinn alltof langur.

- Sævar Helgi

Úr því vill Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness bæta.

Einu sinni í mánuði (oftast í kringum fullt tungl) býður félagið upp á opið hús í Valhúsaskóla þar sem allir geta komið með sjónaukann sinn og fengið kennslu á hann (líka þið sem eruð ekki félagsmenn). Ef sjónaukinn er bilaður munum við reyna að lagfæra hann eftir bestu getu.

Húsið verður opið hvort sem sést til stjarna eða ekki núna á föstudaginn (15. febrúar) milli klukkan 20 og 22. Ef þú átt ekki sjónauka er hægt að líta við, fá fræðslu um stjörnuskoðun, félagið og ef sést til stjarna geturðu fengið að sjá í gegnum stærsta sjónauka landsins.

Vertu hjartanlega velkominn í Valhúsaskóla á Seltjarnarnesi föstudagskvöldið 15. febrúar milli klukkan 20 og 22!  

- Sævar Helgi