Nįlęgasta fulla tungl ķ 19 įr

Ég ętlaši ekki aš birta žessa fęrslu fyrr en į morgun en fyrst bśiš er aš skrifa frétt um žetta birti ég hana nś.

Nęsta laugardag veršur fullt tungl. Į sama tķma er tungliš lķka eins nįlęgt jöršinni og žaš kemst. Veršur žvķ hér um aš ręša stęrsta fulla tungl įrsins 2011, um 14% breišara og rétt yfir 30% bjartara en önnur full tungl į įrinu. Žetta laugardagskvöld mun tungliš sem sagt lķta śt fyrir aš vera ašeins stęrra og bjartara en venjulega.

Mynd: (©) Anthony Ayiomamitis. Sjį hér.

En hvernig stendur į žvķ aš tungliš er mislangt frį jöršinni? Jóhannes Kepler įttaši sig į žvķ fyrir nęstum 400 įrum. Hann komst aš žvķ aš braut tunglsins um jöršina (og annarra reikistjarna um sólina) er ekki hringur heldur sporaskja. Aš žessu sinni veršur fjarlęgš tunglsins frį jöršinni 356.577 km en hśn getur mest oršiš rétt rśmlega 406.000 km. Žessi mismunur į jaršnįnd (perigee) og jaršfirš (apogee) tunglsins veldur žvķ aš tungliš getur veriš misstórt į himninum. Til gamans mį geta žess aš fyrir nęstum 40 įrum settu geimfarar fjarlęgšarmet ķ geimnum. Žegar Apollo 13 flaug bak viš tungliš ķ aprķl 1970 var tungliš nęstum eins langt frį jöršinni og mögulegt er, žį ķ 400.002 km fjarlęgš.

Stórt tungl, ašeins minna tungl

Fullt tungl rķs alltaf į sama tķma og sólin sest. Lķttu austurįtt viš sólsetur į laugardagskvöldiš. Žar skrķšur tungliš upp į himinninn, risastórt aš žvķ er viršist, og appelsķnugult. Sķšar um kvöldiš, žegar tungliš er komiš hęrra į himinninn, viršist žaš hafa skroppiš ašeins saman og grįnaš. Hvers vegna?

Žaš sem žś ert aš upplifa er tunglskynvillan svonefnda. Tungliš viršist stęrra viš sjóndeildarhringinn en žaš ķ raun og veru er vegna žess hvernig viš skynjum lögun himinhvelfingarinnar. Žś getur sannreynt skynvilluna sjįlf(ur) meš žvķ aš beygja žig og horfa į tungliš į hvolfi. Hvaš gerist? Tungliš minnkar. Reistu žig viš og tungliš stękkar! Magnaš, ekki satt?

Tungliš er alveg jafn stórt viš sjóndeildarhringinn og žegar žaš er hęst į lofti. En hvernig śtskżrum viš litamuninn? Hvers vegna er tungliš appelsķnugult žegar žaš er lįgt į lofti en grįtt hįtt į lofti? Tungliš endurvarpar žvķ sólarljósi sem į žaš fellur. Žegar tungliš er lįgt į lofti žarf ljósiš aš feršast lengri vegalengd ķ gegnum lofthjśpinn. Viš žaš veršur rauši liturinn ķ ljósinu allsrįšandi og tungliš tekur į sig raušan eša appelsķnugulan blę. Ljósiš feršast skemmri leiš žegar tungliš er hįtt į lofti og žį er blįi liturinn ķ ljósinu allsrįšandi.

Tengsl viš nįttśruhamfarir?

Til er fólk sem vill tengja fullt tungl ķ jaršnįnd viš nįttśruhamfarir, allt frį jaršskjįlftum til flóša. Aš sjįlfsögšu hefur ekki oršiš nein breyting žar į nśna. Og meš hjįlp internetsins er aušvelt aš kynda undir og dreifa žessari vitleysu.

Einhverjir hafa reynt aš tengja žetta viš jaršskjįlftann mikla ķ Japan. Skjįlftinn varš viku fyrir jaršnįnd tunglsins, en žaš breytir aušvitaš engu fyrir žį sem reyna aš telja fólki trś um aš tengsl séu žarna į milli.

Aldrei hefur tekist aš tengja tungl ķ jaršnįnd viš nįttśruhamfarir. Nįttśruhamfarir eiga sér ašrar orsakir og tungliš kemur žar hvergi nęrri. Jaršskjįlftann ķ Japan mį rekja til flekahreyfinga. Tungliš hafši žar ekki nokkur įhrif. Punktur! 

Tungliš er ķ jaršnįnd einu sinni ķ hverjum mįnuši. Fjarlęgšin sveiflast örlķtiš til og frį en munurinn nś og venjulega er ekki svo żkja mikill (nokkur žśsund km) svo įhrifin eru hverfandi.

Įriš 2006 var tungliš t.d. nęst okkur ķ 357.210 km fjarlęgš eša ašeins 633 km fjęr okkur en nś. Meš žyngdarlögmįli Newtons mį reikna śt kraftinn sem verkaši į okkur žį og bera saman viš kraftinn sem verkaši į okkur nś. Ķ ljós kemur aš munurinn į kröftunum ašeins 0,12%, — sem sagt hverfandi lķtill.

Žennan dag geršist ekkert merkilegt. Eša skipta žessir 633 km kannski öllu mįli?

- Sęvar


mbl.is Ofurmįni į himni nęstu helgi
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Ašalsteinn Agnarsson

Žaš hlżtur aš toga ašeins meira ķ okkur, og öfugt.

Ašalsteinn Agnarsson, 12.3.2011 kl. 20:49

2 Smįmynd: Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is)

Ég reiknaši śt kraftinn sem verkar į okkur (žyngdalögmįl Newtons) og komst aš žvķ aš munurinn milli mešaljaršnįndar tunglsins venjulega (363.000 km) og nś (356.577 km) er 3,6%. Tungliš er um žaš bil 363.000 km ķ burtu frį okkur ķ hverjum mįnuši, stundum nęr og stundum fjęr įn žess aš nokkuš gerist.

Žessi munur er sem sagt sįralķtill enda tungliš óskaplega langt ķ burtu.

Heimilishundur togar meira ķ okkur en tungliš enda miklu nęr.

Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is), 12.3.2011 kl. 21:53

3 identicon

Ég hef alltaf haldiš aš munurinn į flóši og fjöru stafaši af ašdrįttarafli tunglsins, getur žaš sama ekki lķka įtt viš um fljótandi kviku jaršarinnar og žannig żtt undir möguleika į eldvirkni.

Stefįn Ingólfsson (IP-tala skrįš) 13.3.2011 kl. 11:05

4 Smįmynd: Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is)

Tungliš hefur aš sjįlfsögšu įhrif į innviši jaršar meš flóškröftum sķnum. Jaršskjįlftafręšingar og eldfjallafręšingar hafa rannsakaš žetta aš einhverju leyti, eftir žvķ sem ég kemst nęst, enda mjög įhugaverš hugmynd. Žaš hefur veriš reynt aš finna tengsl tungls ķ jaršnįnd viš eldfjöll, ašallega gjósandi og žau sem gjósa ört. Žaš gętu veriš tengsl milli jaršnįndar og jaršfiršar tunglsins viš virkni ķ Kilauea į Hawaii en ég hef ekki fundiš neinar heimildir fyrir žvķ aš sżnt hafi veriš fram į óyggjandi tengsl. Hér er įgęt umfjöllun um žetta į vef Bandarķsku Jaršvķsindastofnunarinnar. Hér fjallar Stephen James O'Meara lķka um žetta ķ fķnum fyrirlestri. Held žaš sé óhętt aš segja aš menn greinir į um žetta.

Žaš er aušvitaš tungl ķ sólkerfinu sem gżs į stöšugt vegna flóškrafta, tungliš Ķó viš Jśpķter. En Jśpķter er miklu miklu stęrri en jöršin svo flóškraftarnir žar eru miklu öflugri.

Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is), 13.3.2011 kl. 12:50

5 identicon

Svo sem ekkert hęgt aš śtiloka aš žessi nįnd gefi togkraftinum žetta pķnku extra oomph svo hann togi ašeins meira ķ meginlandsplöturnar eša hvaš ;)

ari (IP-tala skrįš) 14.3.2011 kl. 13:42

6 Smįmynd: Gušjón Sigžór Jensson

Ein einkenni į nįlęgš tunglsins er hvernig žyngdarkrafturinn verkar į hafiš. Almanak Hins ķslenska žjóšvinafélags segir aš stórstreymi verši kl.7:16 aš morgni 21.3. og aš munur flóšs og fjöru verši 4.4 metrar. Žaš er meš žvķ hęsta žó dęmi séu um meiri mun.

Fyrrum var hjįtrś mikil tengd fullu tungli. Žannig įttu kżr aš yxna į fullu tungli og sagt aš sumar konur yršu einnig fyrir įžekkum įhrifum. Ķ žjóšsögunum gömlu um Bakkabręšur žį tjįši einhver žeim bręšrum žegar spuršur var hvaš žetta vęri aš žaš vęri herskip. Uršu bręšurnir į Bakka viš žaš svo huglausir og hręddir aš žeir skrišu ķ kofa sinn, byrgšu alla glugga og dyr. Segir ekki meir frį žeim.

Mosi

Gušjón Sigžór Jensson, 15.3.2011 kl. 23:50

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband