Curiosity kannar jaršveg Mars og hjįlpar til viš fornleifarannsóknir

Skrķtin fyrirsögn, ég veit, en viš komum aš žvķ sķšar. Žetta veršur langloka en ég vona aš žś endist ķ gegnum pistilinn.

Sķšastlišinn mįnuš hefur Curiosity veriš aš störfum viš Rocknest, litla vindblįsna sandöldu. Žar hefur hann tekiš nokkrar skóflustungur, hreinsaš sżnasöfnunarbśnašinn og flutt sżni ķ efnagreiningartękin CheMin og SAM sem eru innan ķ jeppanum eins og įšur hefur veriš lżst į blogginu.

Hér undir sést mynd af Rocknest, annars vegar eins og stašurinn kęmi okkur fyrir sjónir į Mars žar sem sólin er daufari (vinstri) og hins vegar eins og ef hann vęri į jöršinni (hęgri).

vaniman2-pia16174-br2.jpg

Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS

Curiosity veršur viš Rocknest ķ viku til tķu daga ķ višbót en žį ęttum viš aš fį fyrstu nišurstöšur frį SAM, hinu efnagreiningartękinu ķ jeppanum. Eftir žaš mun Curiosity aka af staš aftur og leita aš heppilegum staš til aš nota borinn ķ fyrsta skipti, lķklega eftir žrjįr til fjórar vikur.

Sżnasöfnunin og efnagreining er tķmafrek en Curiosity hefur nżtt tķmann į mešan til aš lķta ķ kringum sig og skoša nokkra įhugaverša steina.

sol76_pano_berg_shb.jpg

Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS/Sęvar Helgi Bragason (setti saman) (smelltu tvisvar til aš stękka)

Śr hverju er jaršvegurinn į Mars?

Eitt mikilvęgasta markmiš Curiosity er aš gera nįkvęma greiningu į jaršvegi Mars. Menn hafa um įrabil haft nokkra hugmynd um śr hverju hann er en aldrei hefur fariš fram mjög nįkvęm greining į honum fyrr en nś.

Af hverju er jaršvegurinn įhugaveršur? Jaršvegurinn į Mars getur sagt okkur heilmargt um vešurfars- og loftslagssögu reikistjörnunnar og ferlin sem hafa mótaš hana ķ gegnum tķšina. Betri skilningur į loftslagsbreytingum į mismunandi reikistjörnum, hjįlpar okkur aš śtbśa betri og nįkvęmari loftslagslķkön af jöršinni.

CheMin (Chemistry & Mineralogy) er tękiš sem skilur Curiosity frį öšrum Marsjeppum. Žaš er fyrsta röntgenbylgjugreiningartękiš (X-Ray Diffraction) sem sent hefur veriš til Mars. Röntgengreining meš slķkum tękjum er įreišanlegasta leišin fyrir jaršfręšinga aš greina mismunandi steindir ķ sżni.

CheMin er sannkallaš tękniafrek. Sumir vķsindamannanna hafa unniš aš žróun žess ķ meira en tvo įratugi. Vinstra megin į myndinni hér undir sést dęmigert röntgengreiningartęki ķ rannsóknarstofu į jöršinni. Tękiš er į stęrš viš ķsskįp og ešli mįlsins samkvęmt, kęmist žaš ekki fyrir ķ Curiosity. Žvķ varš aš smękka tękiš nišur ķ stęrš skókassa svo žaš kęmist ķ skrokk jeppans eins og sjį mį į efri myndinni hęgra megin.

701421main_pia16170-43_946-710.jpg

Mynd: NASA/AMES/JPL-Caltech

Nišri, hęgra megin, sést tęki sem kallast Terra og segja mį aš sé aukaafurš CheMin. Terra byggir į CheMin tękninni en meš žvķ geta bergfręšingar ķ fyrsta sinn fariš meš röntgengreiningartęki ķ feltferš — nokkuš sem žeir hefšu ašeins getaš lįtiš sig dreyma um įšur.

Nś žegar eru komin nokkur tęki į almennan markaš sem byggja į CheMin. Įšurnefnt Terra er notaš viš nįmuvinnslu og ķ olķu- og gasišnašinum. Lyfja- og matvęlaeftirlitiš ķ Bandarķkjunum er aš kanna notkun žess til aš finna fölsuš lyf sem seld eru til žróunarrķkja.

CheMin tęknin hefur einnig nżst ķ fornleifarannsóknir. Į myndinni hér fyrir nešan sést Giacomo Chiari, yfirmašur vķsindadeildar Getty Conservation Institute, viš rannsóknir į veggvesturveggnum ķ gröf fornegypska faraósins Tśtankamons, meš röntgengreiningartęki sem byggir į CheMin tękinu. Tilgangurinn er aš skilja hvernig Fornegyptar bjuggu listaverkin til og hvernig hęgt er aš varšveita žau sem best. Ķ dag nota nokkur listasöfn žetta tęki til aš rannsaka forna listmuni.

701453main_blake5-43_946-710.jpg

Mynd: L. Wong, J. Paul Getty Trust

Žaš sem gerši žessa tęknižróun mögulega var röntgennęm CCD myndflaga sem žróuš var fyrir evrópskan röntgengeimsjónauka, XMM-Newton. Flagan ķ CheMin er „fancy“ śtgįfa af myndflögunni ķ myndavélunum okkar. Hśn er ašeins į stęrš viš frķmerki.

701431main_pia16171-43_946-710.jpg

Mynd: NASA/AMES/JPL-Caltech

CheMin er dįsamlegt dęmi um hvernig tęknižróun ķ einni vķsindagrein nżtist öšrum gerólķkum greinum. Ķ žessu tilviki nżttist tękni fyrir stjarnvķsindi jaršvķsindamönnum og ruddu brautina fyrir framfarir ķ fornleifarannsóknum og varšveislu fornra listmuna.

Mér finnst žetta algjörlega frįbęrt!

En hvernig virkar CheMin?

Į jöršinni myndi bergfręšingur byrja į aš śtbśa fķnmalaš duftsżni meš žvķ aš mylja steinvölu ķ mortéli og dreifa į litla plötu. Žį rašast kristalkornin upp į mismunandi vegu. Sżniš er sķšan sett inn ķ röntgengreiningartękiš og męlinganna bešiš.

Curiosity hefur ekkert mortél til aš mylja sżnin sem hann safnar. Žess ķ staš er skóflan lįtin vķbra til aš losna viš stęrstu kornin. Žegar žvķ er lokiš er sżniš sigtaš uns ašeins eru eftir korn sem eru innan viš 150 mķkrómetrar aš stęrš (į žykkt viš tvö mannshįr).

Armurinn lętur sżniš svo falla ķ gegnum sigti og trekt ofan ķ CheMin sem sést hér undir (hér er mynd af tękinu lokušu):

edgett-5-pia16163-br2.jpg

Mynd: NASA/JPL-Caltech/MSSS

Žašan fellur efniš ofan ķ sżnahjól meš 32 gegnsęjum hylkjum (hęgt er aš tęma žau eftir notkun). Hvert hylki er ašeins 8mm aš žvermįli (į stęrš viš blįber) og einungis 175 mķkrómetrar aš žykkt (örlķtiš žykkara en tvö mannshįr). CheMin snżr hjólinu og fęrir fullt sżnahylkiš fyrir framan röntgengeislann. Hér er myndskeiš, sem mér tekst ekki aš festa ķ fęrsluna, sem sżnir žetta ferli.

701442main_pia16172-43_946-710.jpg

Röntgengeislanum er skotiš ķ gegnum hylkiš sem vķbrar eins og tónkvķsl 2.000 sinnum į sekśndu til aš hreyfa agnirnar į alla vegu. Agnirnar žarf aš snśa rétt svo aš röntgengeislinn skoppi af žeim og myndi bylgjubeygjumynstur (diffraction pattern).

Hinumegin er CCD myndflagan, kęld nišur ķ –60°C til aš lįgmarka suš, sem nemur röntgengeislana sem skoppa af kornunum. Hver röntgengreining tekur allt aš 10 klukkustundir og fer fram į nęturnar til aš nżta nęturfrostiš.

Merkin birtast į CCD flögunni sem hringir; fingraför steindanna sem segja okkur lķka til um magn žeirra eins og sżnt er į skżringarmyndinni hér undir.

chemin_schematic.jpg

Hér fyrir nešan sést bylgjumynstriš śr męlingum CheMin į fyrsta jaršvegssżninu. Mismunandi litir tįkna mismunandi styrkleika merkisins (rautt sterkast, dökkblįtt veikast).

701783main_pia16217-946.jpg

Mynd: NASA/JPL-Caltech/AMES

Žessi greining segir okkur aš sżniš var aš helmingi kristölluš efni eins og plagķóklas (feldspat), pżroxen, perķdót og ólivķn og aš helmingi ókristallaš efni eins og gler. (Ķ kristöllušu efni rašast kristallar upp į skipulegan hįtt (t.d. ķ beina röš) en į handahófskenndan hįtt ķ ókristöllušu efni. Hrafntinna (gler) er dęmi um ókristallaš efni.)

Žetta eru allt saman efni sem benda į einn uppruna: Eldvirkni. Mars er aš langmestu śr eldfjallagrjóti, basalti. Viš vešrun brotnar basaltiš nišur ķ sķfellt minni og léttari korn sem berast aušveldlega meš vindi. Viš hnattręna sandstorma dreifist jaršvegurinn śt um allt eins og sjį mį myndinni hér undir sem Hubble geimsjónaukinn tók af Mars įriš 2001. Vinstra megin sést heišskķr, ryklaus dagur į Mars en hęgra meginn rykugur dagur:

701409main_ming-1-43_946-710.jpg

Nišurstaša: Curiosity situr į eldfjallajaršvegi sem er mjög lķkur dęmigeršum ķslenskum eldfjallajaršvegi!

Į nęstu tveimur įrum er gert rįš fyrir aš greina 74 jaršvegssżni į žennan hįtt.

Įhugasamir geta lesiš sér betur til um CheMin hér.

- Sęvar Helgi


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 identicon

Takk enn og aftur fyrir mjög svo įhugaverša pistla.

Žetta er alveg magnaš.

M.b.kv

Siguršur Kristjįn Hjaltested (IP-tala skrįš) 31.10.2012 kl. 17:33

2 Smįmynd: Gunnar Th. Gunnarsson

Magnaš takk fyrir mig. Į Mbl.is var sagt aš jeppinn vęri bśinn aš keyra 480 km. frį žvķ hann lenti į Mars. Er žaš ekki einhver vitleysa (innslįttarvilla)

Gunnar Th. Gunnarsson, 31.10.2012 kl. 18:27

3 Smįmynd: Gunnar Th. Gunnarsson

480 metrar hlómar sennilegar

Gunnar Th. Gunnarsson, 31.10.2012 kl. 18:28

4 Smįmynd: Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is)

Takk!

Og jś, žetta eiga aš vera 480 metrar.

Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is), 31.10.2012 kl. 20:46

5 identicon

Hverskonar tękni/fjarstżringar-bśnašur er notašur til aš fjarstżra bķlnum.

=Mašur hefši haldiš aš žaš vęru einhver takmörk fyrir žvķ hvaš svona fjarstżringar/

sendar gętu nįš langt.

Jón Žórhallson (IP-tala skrįš) 1.11.2012 kl. 09:54

6 Smįmynd: Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is)

Hann er meš tölvu um borš sem tekur viš skipunum sem sendar eru meš śtvarpsbylgjum frį jöršinni. Eina sem žarf er stórir śtvarpssjónaukar į jöršinni og žeir eru til, kallast Deep Space Network.

Stjörnufręšivefurinn (www.stjornufraedi.is), 1.11.2012 kl. 12:16

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband