Hér er ķslensk grein og myndband sem sżnir risasjónaukann

Į Stjörnufręšivefnum er aš finna grein um žennan magnaša sjónauka sem hefur veriš nefndur Stęrsta auga jaršar.

Hér aš nešan er myndband sem sżnir aš žessi sjónauki er engin smįsmķši. Takiš eftir bķlunum fyrir utan bygginguna sem eru örsmįir ķ samanburši viš žennan risasjónauka.

-Sverrir


mbl.is Stęrsti geimsjónauki veraldar į fjallstoppi
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Hjįlpašu okkur aš fęra börnum alheiminn inn ķ skólastofuna

Eitt helsta markmiš okkar og Stjörnuskošunarfélags Seltjarnarness er aš efla įhuga barna į stjarnvķsindum. Žaš höfum viš til dęmis gert meš žvķ aš taka žįtt ķ aš gefa öllum skólum į Ķslandi sjónauka og Jaršarbolta (žś getur keypt Jaršarbolta og verkefnabók hjį okkur til aš styrkja vefinn).

Fyrir skömmu hóf alžjóšlega menntaverkefniš Universe Awareness (UNAWE) (sem viš erum hluti af) söfnun til aš fęra skólum vķša um heim, einkum į stöšum žar sem börn eiga undir högg aš sękja, kassa meš kennslubśnaši fyrir stjörnufręšikennslu.

Stjörnuskošunarfélag Seltjarnarness hefur styrkt žetta frįbęra verkefni um 1000 evrur.

Safna žarf 15 000 evrum til aš verkefniš verši aš veruleika.

Viš óskum nś eftir hjįlp ykkar til aš fęra börnum vķša um heim (lķka į Ķslandi) Alheim ķ kassa.

Heimsęktu https://www.kickstarter.com/projects/unawe/universe-in-a-box og styrktu verkefniš um einhverja af eftirfarandi upphęšum:

  • 25 evrur - Styrkjendur fį Jaršarbolta
  • 50 evrur - Styrkjendur fį Jaršarbolta og verkefnabók og barnabók um geimveru sem heimsękir jöršina
  • 100 evrur - Styrkjendur fį Universe in a Box. Tilvališ aš gefa einhverjum įhugasömum börnum eša einhverjum skóla eša leikskóla į Ķsland!
  • 120 evrur - Styrkjendur fį Universe in a Box. Tilvališ aš gefa einhverjum įhugasömum börnum eša einhverjum skóla eša leikskóla į Ķsland!
  • 165 evrur - Styrkjendur fį Universe in a Box, Jaršarbolta og verkefnabók og barnabókina.

Vinsamlegast lįtiš okkur vita ef žiš įkvešiš aš styrkja verkefniš um 100 evrur eša meira! Žaš er til žess aš viš getum haldiš utan um žį skóla sem fį alheiminn ķ kassa.

Heimsęktu https://www.kickstarter.com/projects/unawe/universe-in-a-box og styrktu verkefniš!


36% Ķslendinga svörušu į sama veg 2005

Žaš er engin žörf į aš hneykslast į Bandarķkjamönnum – 36% Ķslendinga svörušu į sama veg ķ evrópskri könnun 2005.

36% Ķslendinga sögšu sólina snśast um jöršu

Vegur stjörnufręšikennslu hefur aukist į undanförnum tveimur įratugum og žaš er vonandi aš skilningur hafi aukist aš sama skapi. Okkar reynsla er samt aš (ešlilega) sé erfitt fyrir fólk aš yfirfęra fróšleik śr kennslubókunum yfir į raunveruleikann žegar lęrdómurinn stangast į viš daglega reynslu (kyrr jörš og sól sem fęrist į himninum).

-Sverrir 


mbl.is 1 af hverjum 4 veit ekki aš jöršin snżst um sólina
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Įttu stjörnukķki en kannt lķtiš į hann?

Įttu stjörnukķki en kannt lķtiš į hann? 

Undanfarin įr hafa Stjörnuskošunarfélag Seltjarnarness og Stjörnufręšivefurinn stašiš fyrir nįmskeišum um stjörnufręši og stjörnuskošun.

Nęsta nįmskeiš fyrir byrjendur (13 įra og eldri) veršur haldiš žann 11. og 12. febrśar. Fariš veršur ķ stjörnuskošun žegar vešur leyfir.

Skrįning er hafin og eru nįnari upplżsingar į vefsķšu um nįmskeiš.


Įgęt hugmynd sem virkar žvķ mišur ekki

Noršurljósarör hljóma eins og įgętis hugmynd, en koma raun aš frekar takmörkušu gagni ef njóta į noršurljósanna.

Rörin žrengja sjónsvišiš verulega svo fólk sęi ekki nema örlķtinn hluta af himninum ķ einu og žar af leišandi noršurljósunum, ef žau eru į annaš borš į žeim staš sem rörin beinast. Noršurljósin missa dįlķtiš mikilfengleika sinn ef mašur sér žau ekki ķ öllu sķnu veldi. Žau eru svo nįlęgt okkur og vķšfešm į himninum aš lang besta leišin til aš skoša žau er meš žvķ aš horfa til himins įn sjóntękja, eša einhvers sem skeršir sjónsvišiš. 

Žar aš auki er ljósmengun ekki lķtiš og stašbundiš vandamįl sem hęgt er aš losna viš meš 8 metra hįum rörum. Ljósmengun liggur eins og risavaxinn hjśpur yfir borgum og bęjum sem nęr lķka langt śt fyrir bęina og lķka langt upp ķ himinninn. Mašur losnar ekki viš ljósmengun žótt horft sé ķ gegnum rör, žaš žekkjum viš vel sem rembumst viš aš skoša stjörnur śr borginni.

Žaš eina sem svona rör gęti gert er aš draga śr glżju frį nįlęgum ljósastaurum, svona eins og žegar mašur notar höndina sem skyggni į sólrķkum degi. Og ef žaš er hugmyndin męttu rörin vera miklu styttri, hįlfur metri kannski og keilulaga til aš vķkka sjónsvišiš.

Žvķ mišur er eina leišin til aš losna viš ljósmengun sś aš draga verulega śr henni, til dęmis meš žvķ aš lagfęra ljósastaura og perur eša fara śt fyrir hana.

Įgęt hugmynd, sem žvķ mišur virkar ekki vel ķ praktķk.  

- Sęvar Helgi 


mbl.is Noršurljósin ķ gegnum rör
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Loftmynd af Tunglgyšjunni og Kanķnunni

Kķnverski tunglkanninn Chang’e 3 lenti į Regnhafinu žann 14. desember sķšastlišinn. Skömmu eftir lendingu ók lķtill jeppi, sem er meš ķ för og kallast Yutu eša Kanķnan, af lendingarfarinu og hóf aš rannsaka įšur ókannaša tegund af hrauni į yfirborši tunglsins.

Į Jólanótt flaug Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) geimfar NASA yfir lendingarstašinn. Geimfariš var ķ um 150 km hęš žegar žaš tók žessa mynd af Chang’e 3 og Yutu.

chang_e3_fi_opening.png

Mynd: NASA/GSFC/Arizona State University

before8516r_after2775r_enhance.gif

Mynd: NASA/GSFC/Arizona State University

Chang’e 3 lenti um 60 metrum austan viš barm 450 metra breišs og 40 metra djśps įrekstragķgs. Ķ gegnum lendingarsvęšiš liggur lķka 100 km langur og 10 km breišur hryggur.

bcgdydecmaiczpl_jpg-large.jpg

Yutu į tunglinu

Myndin frį LRO er ekki ķ jafn mikilli upplausn og myndir geimfarsins af lendingarsvęšum Apollo leišangranna. Įstęšan er sś aš eftir aš meginleišangri geimfarsins lauk var brautin hękkuš upp ķ 150 km til aš lengja lķftķma žess um tungliš.

Ķ žessari hęš veršur geimfariš fyrir minni įhrifum frį „žéttingum“, staši žar sem žyngdartog tunglsins er óvenju sterkt. Ķ žessari hęš nęr geimfariš ekki hįlfs metra upplausn lķkt og įšur. Myndin sem hér sést er meš um eins og hįlfs metra upplausn. Jeppinn svo stór en kemur vel fram į myndinni vegna sólarrafhlaša hans sem gera hann bjartari.

Til samanburšar sést hér mynd frį LRO af lendingarstaš tunglferjunnar Orion ķ leišangri Apollo 16, fimmtu mönnušu tunglferšinni, į Descartes hįlendinu og fótspor John Young og Charlie Duke rśmum 40 įrum sķšar. Aš sjįlfsögšu veršur fjallaš um leišangurinn ķ Kapphlaupinu til tunglsins žegar žar aš kemur.

m175179080l_with_inset25cm.png

LRV er tunglbķllinn sem hér sést įsamt leišangursstjóranum John Young.

1011px-apollo_16_lm_orion.jpg

- Sęvar Helgi


45 įr lišin frį žvķ aš ein įhrifamesta ljósmynd sögunnar var tekin

Į ašfangadagskvöld verša 45 įr lišin frį žvķ aš ein įhrifamesta og fręgasta ljósmynd sögunnar var tekin.

Žegar geimfarar um borš i Apollo 8 voru į sinni fjóršu ferš ķ kringum tungliš žann 24. desember įriš 1968, sįu žeir Jöršina rķsa yfir grįu, lķflausu yfirborši tunglsins. Geimfarinn Bill Anders tók žį žessa fręgu mynd:

nasa-apollo8-dec24-earthrise.jpg

Hugsa sér! Um jólin fyrir 45 įrum gat fólk ķ fyrsta sinn ķ sögunni horft į tungliš og sagt aš žarna uppi vęru menn! Žaš sem ég gęfi fyrir aš fara aftur ķ tķmann og upplifa žaš.

Į Stjörnufręšivefnum er meiri fróšleikur um myndina.

Fjallaš var um leišangur Apollo 8 ķ ellefta žętti Kapphlaupsins til tunglsins en į hann mį hlķša hér.

Žetta er uppįhalds Apollo geimferšin mķn og aušvitaš mķn uppįhalds ljósmynd lķka.

- Sęvar Helgi


Meiri fróšleikur um Gaia

Žetta er stór dagur fyrir Geimvķsindastofnun Evrópu. Gaia geimsjónaukinn hefur veriš ķ undirbśningi ķ 13 įr og er listasmķš enda žurfa męlingar hans aš vera fyrsta flokks.

Sjónaukinn mun skanna himinninn og skrįsetja um einn milljarš stjarna og annarra stjarnfręšilegra fyrirbęra. Hann į aš męla hlišrun stjarnanna og žannig finna śt fjarlęgšir žeirra, en einnig veita okkur lykilupplżsingar um hitastig stjarna, stęršir, massa og efnasamsetningu žeirra. 

Į Stjörnufręšivefnum er aš sjįlfsögšu mikill fróšleikur um žennan merkilega sjónauka.

Einnig spjallaši undirritašur ķ dag viš stjórnendur Sķšdegisśtvarpsins į Rįs 2 um sjónaukann.

- Sęvar Helgi


mbl.is Gaia kortleggur geiminn
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Forvitnilegur lendingarstašur Chang'e 3

Žaš var sérstaklega įnęgjulegt aš fylgjast meš velheppnašari lendingu kķnverska geimfarsins Chang’e 3 į tunglinu sķšastlišinn laugardag. Žaš var eitthvaš magnaš viš aš horfa į beina sjónvarpsśtsendingu frį tunglinu og horfa svo į tungliš ķ gegnum sjónauka örfįum mķnśtum sķšar. „Žarna var geimfar aš lenda, rétt įšan, og bķll aš aka!“

20131215_5110402.jpg

Chang'e 3 į tunglinu séš meš augum tungljeppans Yutu. Mynd: CNSA/CCTV

20131215_yutu_on-moon.jpg 

Yutu į tunglinu séš frį Chang'e 3 lendingarfarinu. Mynd: CNSA/CCTV

Geimfariš lenti rétt austan viš fyrirhugašan lendingarstaš, rétt fyrir utan Regnbogaflóa (Sinus Iridum) į noršurhluta Regnhafsins (Mare Imbrium).

Og eiginlega er žessi lendingarstašur jaršfręšilega enn įhugaveršari en hinn. Chang’e 3 situr nefnilega į tegund af hrauni sem aldrei hefur veriš rannsakaš įšur į tunglinu.

Chang’e 3 lenti įsamt Yutu jeppanum viš austurbrśn grķšarmikils hraunflįka sem er dekkra en eldra og ljósara hraun ķ Regnhafinu. Litrófsgreiningar hafa einmitt sżnt aš hrauniš sem Chang’e 3 er į er óvenju tķtanrķkt, į mešan ljósari hraunin eru tķtansnauš. Litamunurinn į hraununum sést vel į myndinni hér undir.

lpod-dec15b-13.jpg

Chang'e 3 lenti į tķtanrķku hrauni į Regnhafinu (örin bendir į lendingarstašinn). Mynd: LPOD/Chuck Wood 

Höfin į tunglinu eru risavaxnar įrekstradęldir sem fyllst hafa upp af žessum hraunum. Į Regnhafinu eru nokkur af mestu hraunum tunglsins. Hrauniš sem Chang’e 3 er į kom śr gosstöšvum sem eru 700 km fyrir sunnan lendingarstašinn. Žaš aš hrauniš hafi runniš svo langt bendir til žess aš žaš hafi veriš mjög žunnfljótandi, mun meira en dęmigerš žunnfljótandi basalthraun į Jöršinni. Hvers vegna? Chang’e 3 getur vonandi hjįlpaš til viš aš svara žvķ.

Hraunin ķ Regnhafinu viršast lķka mun yngri en sambęrilegar hraunsléttur sem kannašar hafa veriš į tunglinu.

Aldur yfirborša ķ sólkerfinu er fundinn śt frį fjölda loftsteinagķga. Žvķ fleiri gķgar, žvķ eldra er yfirboršiš. Į tunglinu er aldur svęšis įętlašur śt frį fjölda gķga og hann sķšann borinn saman viš svęšin sem sżni eru til frį eftir heimsóknir Apollo leišangranna og sovésku Luna geimfaranna, en žau hafa veriš aldursgreind.

Śt frį žessum upplżsingum hefur veriš įętlaš aš hraunin ķ Regnhafinu séu meš yngstu hraunum tunglsins eša milli 1 og 2,5 milljarša įra. Til samanburšar eru flest žau svęši sem menn heimsóttu ķ Apollo leišöngrunum milli 3,1 og 3,8 milljarša įra. Og žar sem vešrun er mjög hęg į tunglinu hafa upplżsingar um myndun hraunanna varšveist vel.

Fyrst hraunin ķ Regnhafinu eru ung er berghulan („jaršvegur“ tunglsins) žynnri en į mörgum öšrum stöšum. Fyrir vikiš hafa litlir gķgar grafist nišur į berggrunninn undir berghulunni.

Į lendingarstaš Chang’e 3, um tķu metra frį, sést 10-12 metra breišur gķgur og grjót į börmum hans. Grjótiš er śr berggrunninum fyrir nešan huluna, svo lķklega er žykkt hennar ašeins 2-3 metrar. Į lendingarstaš Apollo 11, sem lenti į einu elsta tunglhafinu, var žykkt hulunnar um og yfir 6 metrar. Ratsjįin į Yutu veršur notuš til aš męla žykkt hulunnar og hraunlaganna fyrir nešan.

Į ašfangadag flżgur Lunar Reconnaissance Orbiter yfir lendingarstašinn og smellir žį af myndum af Chang'e 3 og Yutu į yfirboršinu. 

Erfitt er aš nįlgast gögn frį Chang'e 3 sem skżrir hvers vegna flestar myndir sem viš sjįum, eins og žęr fyrir ofan, eru skjįskot śr fréttatķmum. Vitgrannir bandarķskir pólitķkusar koma ķ veg fyrir aš NASA megi taka žįtt ķ leišangrinum, deila gögnum meš Kķna og birta upplżsingar į sķnum vefsķšum. Pólitķkusarnir óttast aš Kķnverjar muni stela tękni žeirra. 

Žetta kemur sér illa fyrir annan bandarķskan leišangur sem nś er į braut um tungliš, LADEE, sem safnar upplżsingum um nęfuržunnan lofthjśpinn sem umlykur tungliš. Vķsindamenn LADEE hafa óskaš eftir  gögnum frį Kķnverjum um lendingu Chang'e 3 žar sem žau snerta beint męlingar LADEE.

Evrópa (ESA) er hins vegar ķ samstarfi viš kķnverska vķsindamenn. Aš sögn leišangursstjóra verša gögn gerš opinber meš tķš og tķma. 

- Sęvar Helgi


Kķnverska geimfariš Chang'e 3 er lent į tunglinu!

20130109_change3_artwork_f840.jpg

Yutu tungljeppi Kķnverja. Teikning: Glen Nagle

Uppfęrt kl. 21:15 laugardaginn 14. desember

Yutu jeppinn er farinn af staš!

Emily Lakdawalla hjį The Planetary Society śtbjó žessar gif myndir af jeppanum aka af staš (myndunum er hrašaš)

20131214_change3_rover_deploy_final.gif

20131214_change3_rover_deploy_2_transfer.gif

20131214_change3_rover_deploy_1_roll.gif

 

Uppfęrt kl. 13:15 laugardaginn 14. desember 

Chang'e 3 lenti heilu og höldnu į tunglinu fyrir örfįum mķnśtum, rétt į undan įętlun! Til hamingju Kķnverjar! Viš fįum vonandi fyrstu myndirnar ķ kvöld og birtum žęr aš sjįlfsögšu hér hjį okkur!

Fyrsta myndin er hér undir og sżnir grjót ķ kringum lķtinn gķg.

20131214_change_3_surface_photo_f840.jpg

- -  

Fremur lķtiš hefur veriš fjallaš um kķnverska geimfariš Chang’e 3 ķ ķslenskum fjölmišlum. Žaš er mjög mišur žvķ leišangurinn er sögulegur: Žetta ķ fyrsta sinn sem Kķnverjar lenda į tunglinu og fyrsta mjśka tungllendingin sķšan įriš 1976.

Chang’e 3 į aš lenda į tunglinu laugardaginn 14. desember klukkan 13:40 aš ķslenskum tķma, um žaš bil tveimur stundum fyrr en įętlaš var. Geimfarinu var skotiš į loft 1. desember sķšastlišinn og hefur variš undanförnum dögum į braut um tungliš. Hęgt er aš lesa meira um geimfariš į Stjörnufręšivefnum.

Vķsindamenn og įhugamenn um tunglrannsóknir bķša spenntir eftir aš geimfariš lendi og hefji störf į Mįnanum. Lendingarferliš hefst ķ 15 km hęš yfir tunglinu. Ķ um 100 metra hęš tekur sjįlfstżring geimfarsins viš. Žį munu myndavélar og tölvur um borš ķ geimfarinu sjį um aš finna heppilegan lendingarstaš. Ķ 4 metra hęš veršur slökkt į bremsuflaugunum og lendir fariš sķšan mjśklega į tunglinu.

Eftir lendingu mun Chang’e 3 lendingarfariš opna sólarrafhlöšurnar og hlaša jeppann Yutu (Kanķnuna, gęludżr kķnversku tunglgyšjunnar Chang’e). Örfįum klukkustundum eftir lendingu mun jeppinn aka af lendingarfarinu og stuttu sķšar fįum viš myndir af bįšum förum į yfirborši tunglsins.

Vęntanlega veršur hęgt aš fylgjast meš umfjöllun um lendinguna hjį kķnversku sjónvarpsstöšinni CCTV.

Hvaš į Chang’e 3 aš rannsaka?

Yfirborš tunglsins skiptist ķ tvennt: Ķ ljósleit hįlendissvęši og dökkleit lįglendissvęši sem viš köllum höf. Munurinn į litnum er fólginn ķ berginu sem myndar svęšin. Dökka litinn ķ höfunum mį rekja til basalts en ljósa litsins til ljósleitrar bergtegundar sem kallast anortžósķt.

Chang’e 3 į aš lenda ķ Regnbogaflóa (Sinus Iridum) į Regnhafinu (Mare Imbrium), einu af dökku svęšunum sem viš sjįum meš berum augum į tunglinu. Ekki er vitaš nįkvęmlega hvar geimfariš lendir en lķklegt žykir aš žaš verši skammt frį gķgnum Laplace A.

wac_sinus_iridum300m.png

Lendingarstašur Chang'e 3 ķ Regnbogaflóa (Sinus Iridum) ķ Regnhafinu (Mare Imbrium) į tunglinu. Mynd: NASA/GSFC/Arizona State University

Įriš 1970 lenti sovéska geimfariš Luna 17 meš jeppann Lunokhod 1 um 250 km sušvestur af sama gķg. Sį jeppi starfaši ķ tęplega įr og ók į žeim tķma tķu og hįlfan kķlómetra.

m175502049r_l17_thumb.png

Sovéska lendingarfariš Luna 17 į tunglinu. Ķ kringum žaš eru hjólför jeppans Lunokhod 1 en hann sjįlfur sést ekki į myndinni. Mynd: NASA/GSFC/Arizona State University 

Laplace A er įhugaveršur rannsóknarstašur. Hann er tiltölulega ungur gķgur (nokkur hundruš milljón įra), um 8 km breišur og 1.600 m djśpur. Ķ gķgbörmunum sjįst nokkur mismunandi berglög og berghlaup (skrišur). Į gķgbotninum er storknuš įrekstrarbrįš, nokkurs konar frosiš stöšuvatn śr berginu sem brįšnaši viš įreksturinn, um 2.500 metrar ķ žvermįl.

laplacea_14mp_nac.png

Laplace A gķgurinn. Mynd: NASA/GSFC/Arizona State University 

Laplace A er gott dęmi um ungan gķg sem myndašist ķ basalthafi. Aki jeppinn aš gķgnum, mun hann aka ķ gegnum efnisletturnar frį honum. Fjęrst gķgnum er efniš sem var grynnst eša viš yfirboršiš, en viš gķgbarmana er efniš sem grófst upp af mestu dżpi. Į žennan hįtt veršur hęgt aš fį innsżn berg į mismunandi dżpi į tunglinu.

Enn er margt į huldu um basalthöfin į tunglinu en jeppinn Yutu getur hjįlpaš okkur aš svara nokkrum spurningum um žau, til dęmis um žykkt hraunanna, samsetningu žeirra og hvort og žį hvernig žau breyttust meš tķmanum. Ķ jeppanum er einnig ratsjį sem „sér“ nišur į allt aš 100 metra dżpi. Allar žessar upplżsingar gętu sagt okkur żmislegt nżtt um eldgosasögu tunglsins og žar af leišandi žróunarsögu žess.

Hingaš til hafa hvorki mönnuš né ómönnuš geimför lent nįlęgt ferskum įrekstragķgum į tunglinu. Reyndar voru hugmyndir uppi um aš senda einn af aflżstu Apollo leišöngrunumgķgnum Tycho snemma į įttunda įratugnum.

Ljóst er aš Chang’e 3 mun veita okkur nżja sżn į tungliš og žess vegna eru vķsindamenn um allan heim mjög spenntir fyrir leišangrinum.

Žegar Chang’e 3 veršur lent į tunglinu mun ekki lķša į löngu žar til Lunar Reconnaissance Orbiter geimfar NASA kemur auga į geimfariš og jeppann ķ Regnbogaflóa. Viš hlökkum til aš sjį žęr myndir!

Aš endingu, ef einhver hefur įhuga skrifaši ég stuttan pistil um geimkapphlaup Indverja og Kķnverja ķ nżjustu (17.) śtgįfu Kjarnans.

- Sęvar Helgi Bragason


Nęsta sķša »

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband