Dreki á sveimi yfir Namibíu

Í vikunni hófst nýr kafli í geimkönnunarsögu mannkyns þegar geimfar einkafyrirtækis tengdist Alþjóðlegu geimstöðinni í fyrsta sinn. Þegar Dragon, eins og farið er kallað, nálgaðist geimstöðina tók hollenski geimfarinn André Kuipers þessa glæsilegu mynd af honum á sveimi yfir Namibíu.

Mynd: ESA/NASA

Í nokkurra metra fjarlægð frá geimstöðinni fangaði fjarstýrði armur stöðvarinnar Drekann og festi loks við geimstöðina.

Mynd: ESA/NASA

Drekinn mun losna frá geimstöðinni á fimmtudaginn í næstu viku og lenda í Kyrrahafinu undan ströndum suður Kaliforníu.

Minnum á myrkvagleraugun

Við minnum á sólmyrkvagleraugun fyrir þvergöngu Venusar. Með þeim er því hægt að horfa á sólina á öruggan hátt og sjá Venus sem dökkan punkt á sólskífunni en líka stóra sólbletti sem á henni eru annað slagið. Einnig er hægt að nota þau við sólmyrkva svo þau verða sannarlega ekki úrelt.

Hægt er að panta gleraugu á vefsíðu félagsins:

• 1 gleraugu kosta 500 kr
• 2-4 gleraugu kosta 400 kr./stk.
• 5 eða fleiri gleraugu kosta 350 kr./stk.

Allur ágóði af sölu gleraugnanna verður nýttur til að efla áhuga á stjörnuskoðun á Íslandi.

PANTA GLERAUGU

 - Sævar Helgi

Myrkvagleraugu fyrir þvergöngu Venusar

Senn líður að þvergöngu Venusar 5.-6. júní 2012 og er undirbúningur í fullum gangi hjá félagsmönnum Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness. Til að gera sem flestum kleift að skoða sólina á öruggan hátt og sjá Venus á sólskífunni hefur félagið hafið sölu á sérstökum myrkvagleraugum.

Myrkvagleraugun eru úr sólarfilmu frá þýska sjóntækjaframleiðandanum Baader Planetarium. Hún síar burt hættulega útfjólubláa og innrauða geislun og hleypir aðeins í gegn 100.000 hluta sólarljóssins. Með þeim er því hægt að horfa á sólina á öruggan hátt og sjá Venus sem dökkan punkt á sólskífunni en líka stóra sólbletti sem á henni eru annað slagið.

Hægt er að panta gleraugu á vefsíðu félagsins:

• 1 gleraugu kosta 500 kr
• 2-4 gleraugu kosta 400 kr./stk.
• 5 eða fleiri gleraugu kosta 350 kr./stk.

Allur ágóði af sölu gleraugnanna verður nýttur til að efla áhuga á stjörnuskoðun á Íslandi.

PANTA GLERAUGU

Opið hús í Valhúsaskóla sunnudaginn 3. júní

Sunnudaginn 3. júní verður opið hús hjá Stjörnuskoðunarfélaginu í Valhúsaskóla milli kl. 14:00 og 16:00. Þar munu félagsmenn meðal annars leyfa gestum að skoða sjónauka félagsins (sem er sá stærsti á landinu) og ef veður leyfir verður sólin skoðuð með ýmsum sjónaukum. Við segjum nánar frá því þegar nær dregur.

Ath! Hægt verður að kaupa myrkvagleraugun á opna húsinu.

Hvaða augum líta börn jörðina utan úr geimnum?

Í haust tökum við þátt í bráðskemmtilegu alþjóðlegu verkefni þar sem vísindum og listum er blandað saman. Tilgangurinn er ekki aðeins að örva sköpunargáfu barna, heldur líka að víkka sjóndeildarhring þeirra og sýna þeim að þau eru umfram allt þegnar jarðarinnar.

Verkefnið er kanadískt að uppruna en unnið í samstarfi við UNAWE verkefnið og snýst um að mála mynd af jörðinni utan úr geimnum eins og hún kemur börnum fyrir sjónir.

Einn stór strigi verður sendur ásamt penslum og málningu til 12 landa í fjórum heimsálfum yfir sex mánaða tímabil: Kanada, Íslands, Indlands, Indónesíu, Írlands, Marokkó, Hollands, Nígeríu, Suður Afríku, Spánar, Austur Tímor og Tansaníu. Fyrsta stoppið verður í Hollandi en síðan fer striginn í ferðalag með UNAWE hópnum til Austur Tímor fyrir þvergöngu Venusar.

Hvert málverk mótast af því hvernig börnin sjá jörðina með sínum augum en litast líka af þjóðerni þeirra.

Lokaútgáfan verður til sýnis á söfnum í Kanada en mun líka halda í ferðalag til annarra landa. Ferlið verður tekið upp og mun verkefnisstjórinn útbúa stutta heimildarmynd af ferðalagi stringans og listamönnunum að störfum.

Áhugavert verður að sjá útkomuna sem verður án efa glæsileg. Vonandi getum við sýnt hana hér á Íslandi líka.

Krakkavænar stjörnufræðifréttir

Á Stjörnufræðivefnum birtast nú krakkavænar útgáfur af nýjustu fréttum af himingeimnum. Fréttirnar eru unnar í samvinnu við áðurnefnt UNAWE verkefni og eru hugsaðar fyrir börn frá átta ára aldri. Fréttirnar koma meðal annars frá Stjörnustöð Evrópulanda á suðurhveli (ESO), öflugustu stjörnustöð heims og Chandra röntgengeimsjónauka NASA. Sömu fréttir birtast í íslenskum útgáfum á vefsíðum UNAWE og ESO undir heitinu Space Scoop. Hægt er að lesa krakkafréttirnar með því að smella á lógóin efst til hægri í aðalútgáfum fréttanna.

UNAWE, sem stendur fyrir Universe Awareness for Young Children, er alþjóðlegt verkefni sem nýtur stuðnings Alþjóðasambands stjarnfræðinga, UNESCO og 7. rammaáætlunar Evrópusambandsins um vísindi og menntun. Markmið þess er að efla áhuga yngstu kynslóðarinnar á vísindum og tækni. Yfir 40 þjóðir taka þátt í verkefninu og sér Stjörnufræðivefurinn um framgang þess á Íslandi, til dæmis með því að standa fyrir námskeiðum fyrir kennara og börn um stjörnufræði.

Sjá nánar

• Krakkafréttir á Stjörnufræðivefnum
• UNAWE
• Space Scoop á vef UNAWE

Minnum að lokum á Stjörnufræðivefinn á Facebook og svo nýja Facebook síðu ESO á Íslandi.

- Sævar Helgi

Geimferjan Enterprise í Reykjavík 1983!

Í gær var geimferjan Discovery flutt til Washington þar sem hún mun fara á eftirlaun og standa á geimferðasafni Smithsonian. Eftir að hafa fylgst með lágflugi Discovery í eigin persónu í gærmorgun, þar sem hún sveif yfir Washington á bakinu á Boeing 747 þotu, minntist ég þess að móðir mín sagði mér eitt sinn að hún hafi séð sams konar geimferju fyrir um 29 árum síðan, nánar tiltekið á fæðingadeild Landspítalans þar sem hún hélt á mér nýfæddum. Eftir að hafa vísað frásögn mömmu gömlu á bug í hljóði (ofskynjanir hljóta að vera algeng einkenni stuttu eftir að fæða barn, er það ekki?), grennslaðist fyrir um þennan atburð og viti menn, mamma er ekki geðveik eftir allt saman. Í dagblöðum frá vorinu 1983 má finna lýsingu á ferðalagi Enterprise geimferjunnar sem var á leið á flugsýningu í París of hafði viðkomu á Keflavíkurflugvelli. Enterprise var eins konar móðurskip geimferjanna sem á eftir komu, þ.e. Columbia, Challenger, Atlantis, Discovery og Endeavour. Ferjan var byggð sem tilraunargeimferja sem var meðal annars notuð til aðflugsprófana en hún fór aldrei í leiðangur út í geim þar sem hún hafði ekki fullbúinn hitaskjöld. Eflaust muna margir eldri eftir því þegar Enterprise sveif lágt yfir Reykjavík eins og sést á myndunum fyrir neðan. Geimferjurnar sem á eftir komu gegndu lykilhlutverki í geimferðum NASA, m.a. Var það Discovery sem kom Hubble sjónaukanum á braut um jörðu (því miður fórust bæði Challenger (1986) og Columbia (2003)).

      

  

Það er merkilegt til þess að hugsa, að þegar ég sá þetta furðuverk mannkyns í fyrsta skipti vorið 1983 (að er mér sagt), markaði það upphaf geimferjuáætlunarinnar. Þetta voru þeir tímar þegar framfarir í geimvísindum voru miklar og bjartsýni ríkti ennþá eftir sigurfarir Apollo geimfaranna. Margir þeirra sem eldri eru hér í NASA Goddard Space Flight Center ákváðu að verða vísindamenn meðan þjóðin sótti innblástur til afreka NASA. Ímyndið ykkur hvernig það hefur verið að sjá Enterprise svífa yfir Reykjavík! Þegar Íslendingar höfðu varla komist í kynni við tölvu. Þegar skífusímar voru á hverju heimili. Hvítgljáandi Enterprise-geimferjan hefur litið út eins og eitthvað úr Star Wars myndunum (þriðja myndin, Return of the Jedi, kom í kvikmyndahús um svipað leyti). Þetta voru tímar sem fólk kunni að dreyma og hafði fulla ástæðu til að láta sig dreyma. Árið 1983 héldu margir að aðeins væru um 10-20 ár þangað til mannkynið væri komið til Mars. Hvað gerðist?

Í stuttu máli, er svarið eftirfarandi: kalda stríðinu lauk. Það er dapurlegt til þess að hugsa að stór afrek þarfnast stríðs og ótta. Raunar vita flestir ekki að NASA var stofnað í kjölfar þess að Rússar hófu að koma Sputnik förunum á braut um jörðu. Þegar stríðinu lauk, þá var ekki lengur þörf á afrekum. Þessa vísu hefur stjarneðlisfræðingurinn Neil DeGeasse Tyson oft kveðið og ég mæli með þessu myndbandi

Nú 29 árum eftir heimsókn Enterprise til Íslands er geimferjuáætlunin að klárast og er sú staða komin upp að Bandaríkin komast ekki út í geim án hjálpar annara þjóða. Fjárframlög til NASA eru brotabrot af því sem áður var og mörg glæsileg verkefni hafa endað í ruslafötunni á meðan lítið er talað um meira í fjölmiðlum vestanhafs en hvernig skuli koma efnahag landins á réttan kjöl. NASA og aðrar tæknimiðaðar stofnanir liggja ennþá undir skurðhnífnum þótt menn viti vel að gróska í geimferðum á sjöunda og áttunda áratugnum skilaði inn mun meiru út í efnahaginn en búist var við (eitthvað mat áætlaði að fyrir hvern einasta bandaríkjadal sem fór í Apollo verkefnin, skiluðu átta dalir sér tilbaka út í efnahaginn). Við Íslendingar erum ekki með geimferðaráætlun (fyrir þá sem ekki vissu :-). En sömu lögmál gilda fyrir tæknigeirann okkar. Verðmætin skila sér að miklum hluta tilbaka út í samfélagið. Því langar mig til að hvetja sem flesta sem eru sammála og þykjast kunna að dreyma til að skrifa undir þessa áskorun til Ríkisstjórnarinnar um að efla sjóði Vísinda- og tækniráðs:

 

Skrifa undir

 Kári Helgason

 

Nýtt stjörnufræðifélag í Vestmannaeyjum!

Á þriðjudaginn í síðustu viku var nýtt stjörnufræðifélag stofnað í Vestmannaeyjum. Greinilegt er að áhuginn í Eyjum er mikill því 27 manns mættu á fundinn. Það er eins og fjölmennur fundur hjá Stjörnuskoðunarfélaginu hér á Höfuðborgarsvæðinu. Stofnfélagar eru 34 talsins!

Félagsmenn hins nýstofnaða Stjörnufræðifélags Vestmannaeyja.

Stjórn félagsins var kjörin og er Karl Gauti Hjaltason formaður, Soffía Valdimarsdóttir gjaldkeri, Margrét Lilja Magnúsdóttir ritari og Bjartur Týr Ólafsson og Védís Guðmundsdóttir meðstjórnendur. Áhugasamir Vestmannaeyingar geta haft samband við Karl Gauta vilji þeir taka þátt í félagsskapnum.

Stjórn Stjörnufræðifélags Vestmannaeyja.

Greinilegt er að hugur er í félagsmönnum því ýmsar hugmyndir voru ræddar um félagsfundi og fyrirlestra, ásamt stjörnuskoðunarkvöldum fyrir félagsmenn. Rætt var um samstarf við skóla og söfn bæjarins og leiðir til að vekja áhuga skólabarna og bæjarbúa almennt á stjörnufræði.

Þar með eru stjörnuskoðunarfélög á Íslandi formlega orðin þrjú! Ekki má gleyma Stjörnu-Odda félaginu á Akureyri sem stendur öllum Norðlendingum opið.

Við í Stjörnuskoðunarfélagi Seltjarnarness (sem er opið öllum landsmönnum óháð búsetu) eigum í nánu samstarfi við þessi félög. Þannig fá félagsmenn þeirra tímaritið okkar, fréttabréf og fleira. Einnig höfum við reynt að halda sameiginlega félagsfundi með þeim á Akureyri og núna vonandi í Vestmannaeyjum innan tíðar.

Ljóst er að mikil gróska er í þessu stórskemmtilega áhugamáli um allt land og meðal fólks á öllum aldri. Vonandi eigum við einhvern þátt í því. Að því sögðu óskum við nýstofnuðu Stjörnufræðifélagi Vestmannaeyja innilega til hamingju með áfangann og góðs gengis!

- Sævar

Sjáðu tunglið heilsa upp á Júpíter og Venus

Líklega hafa fjölmargir tekið eftir skæru reikistjörnunum tveim sem prýtt hafa kvöldhimininn í vestri undanfarnar vikur. Á sunnudags- og mánudagskvöld heldur sjónarspilið áfram þegar örmjór vaxandi máni heilsar upp á Júpíter og Venus. Þetta eru síðustu forvöð til að sjá þríeykið dansa saman á himninum þetta árið.

Á sunnudagskvöld verður tunglið aðeins tveimur gráðum fyrir ofan Júpíter. Gríptu tækifærið og skoðaðu tvíeykið með handsjónauka. Haltu honum eins stöðugum og hægt er og þú gætir séð fimm tungl í sömu andrá: Mánann, Íó, Evrópu, Ganýmedes og Kallistó — Galíleótunglin fjögur við stærstu reikistjörnu sólkerfisins! Það er sjón að sjá! Og hugsaðu þér að eitt þessara tungla er eldvirkasti staður sólkerfisins og að á öðru gæti verið líf.

Tunglið, Venus og Júpíter sunnudagskvöldið 25. mars séð frá Reykjavík. Mynd: Stjörnufræðivefurinn/Stellarium. 

Þegar myrkrið hellist smám saman yfir eru líkur á að þú sjáir næturhlið tunglsins ágætlega vegna jarðskins. Jörðin lýsir nefnilega upp tunglið með sama hætti og fullt tungl lýsir upp nóttina á jörðinni þegar það endurvarpar sólarljósinu. Nýverið uppgötvuðu stjörnufræðingar líf í geimnum... á jörðinni... með því að horfa á jarðskinið á tunglinu.

Mánudagskvöldið 26. mars verður tunglið skammt fyrir ofan Venus. Betra er að nota stjörnusjónauka til að skoða ástarstjörnuna og sjá að rétt tæpur helmingur hennar er upplýstur af sólinni. (Þá hefurðu staðfest sólmiðjukenninguna!) Venus er smám saman að nálgast jörðina og því er birta hennar að aukast. Hámarkinu er náð eftir örfáar vikur þegar hún er örmjó sigð, rétt eins og tunglið þetta kvöld.

Tunglið, Venus og Júpíter mánudagskvöldið 26. mars séð frá Reykjavík. Mynd: Stjörnufræðivefurinn/Stellarium. 

Tunglið mun heimsækja Venus í tvígang áður en reikistjarnan setur svartan blett á sólina þann 5. júní næstkomandi (þá verður þverganga, mjög sjaldgæfur stjarnfræðiviðburður).

Samstöður sem þessar eru alltaf óhemju glæsilegar, sér í lagi þegar himininn er orðinn dimmur og hnettirnir skína skærast.

Nú krossleggjum við bara fingur og óskum eftir góðu veðri.

Minni á Facebook síðu Stjörnufræðivefsins.

Allir út að kíkja! 

– Sævar Helgi

Júpíter og Venus eiga stefnumót

Undanfarnar vikur hafa reikistjörnurnar Venus og Júpíter skinið skært á kvöldhimninum í vestri. Venus hefur smám saman verið að hækka á lofti á meðan Júpíter lækkar þegar hann nálgast sólina.

Og nú eru þau um það bil að eiga stefnumót svo að úr verður fallegt sjónarspil sem enginn ætti að láta framhjá sér fara. Venus er enda næst bjartasta fyrirbæri stjörnuhiminsins og Júpíter þriðja bjartasta. Aðeins tunglið er bjartara.

Milli 9. og 17. mars skilja aðeins fimm gráður reikistjörnurnar að. Þær falla þess vegna vel inn í sjónsvið dæmigerðs handsjónauka. Hámarkinu er náð 13. mars þegar aðeins 3 gráður skilja milli þeirra.

Nú er gullið tækifæri til að skoða tvíeykið í gegnum handsjónauka. Ef þú heldur honum stöðugum geturðu komið auga á Galíleótunglin fjögur, svo framarlega að þau séu ekki of nærri reikistjörnunni á þeim tíma. Þú sérð líka skífu Venusar nokkuð vel og tekur eftir því að rétt rúmur helmingur hennar er upplýstur (60%).

Eftir þessa samstöðu hverfur Júpíter smám saman af kvöldhimninum. Um miðjan apríl er orðið erfitt að koma auga á hann í birtu sólar. Á hinn bóginn kemst Venus hærra á loft og verður skærari uns hámarkinu er náð í apríl. Þá verður hún glæsileg minnkandi sigð að sjá í gegnum stjörnusjónauka. Eftir það nálgast hún sólina á ný og hverfur í birtu hennar.

En 5.-6. júní verður einstakur stjarnfræðilegur atburður þegar Venus er mitt á milli jarðar og sólar og gengur fyrir sólina frá okkur séð. Þverganga Venusar sést frá Íslandi öllu en Reykjavík er eina borgin í heiminum þar sem sólin sest og rís aftur á meðan þvergangan stendur yfir. Nánar um það síðar.

Næst verða reikistjörnurnar tvær álíka nálægt hvor annarri á himninum við sólsetur seint í maí árið 2013. Hægt verður að koma auga á þær yfir dimmasta tíma sólarhringsins, sem er reyndar ekkert sérstaklega dimmur þetta leyti ársins.

Venus og Júpíter munu ekki sjást aftur saman á myrkvuðum himni fyrr en í júní 2015. Þá verður reyndar of bjart á Íslandi til að það sjáist en fólk annars staðar á hnettinum fær að njóta þess. Sú samstaða verður hins vegar mögnuð því hægt verður að skoða báðar reikistjörnurnar í stjörnusjónauka við mikla stækkun.

Grípið tækifærið nú til að skoða þessar björtustu reikistjörnur himins. Allir út að kíkja!

- Sævar Helgi

Reikistjörnur á himninum og stjörnukort fyrir mars

Búið er að setja nýtt stjörnukort fyrir mars inn á Stjörnufræðivefinn.

Reikistjörnurnar Venus og Júpíter eru áberandi á vesturhimni eftir sólsetur en á austurhimni sést reikistjarnan Mars sem er rauðleit enda oft nefnd rauða reikistjarnan! 

Við viljum einnig benda fólki á forritið Stellarium sem er ókeypis, á íslensku og virkar bæði á Windows og Mac OS stýrikerfunum.

Vonum svo að veðrið fari að batna svo allir komist í stjörnukoðun sem fyrst!

–Sverrir 

Ráðgátan um ljósfráu fiseindirnar leyst?

Í september í fyrra bárust fregnir af því að eðlisfræðingar við OPERA samstarfið í Gran Sasso rannsóknarstöðinni á Ítalíu hefðu mælt ljósfráar fiseindir. Fiseindirnar voru sendar 730 km vegalengd frá CERN í Genf í Sviss til Ítalíu og virtust berast til rannsóknarstöðvarinnar 60 nanósekúndum hraðar en ljósið. Flestir eðlisfræðingar voru mjög efins um niðurstöðurnar, jafnvel þótt tilraunin virtist traust, enda bryti hún í bága við einn af hornsteinum nútíma eðlisfræði, takmörkuðu afstæðiskenningu Einsteins, sem hefur verið staðfest margoft í gegnum tíðina.

Í dag birtist yfirlýsing frá OPERA samstarfinu þar sem tvær tilgátur eru settar fram til að skýra ljósfráu fiseindirnar. Báðar tengjast þær því hvernig tilraunin var sett upp og notkun á GPS merkjum til að samstilla atómklukkur á sitthvorum enda fiseindageislans. Annars vegar er mögulegt að samstilling GPS merkjanna og klukknanna hafi ekki verið útfærð á réttan hátt og hins vegar að galli hafi verið í ljósleiðarateningunni milli móðurtölvunnar og GPS móttakarans. Þetta er í fyrsta sinn sem GPS merki eru notuð í tilraun sem þessari og því grunaði marga eðlisfræðinga að þau væru rót vandans.

Eftir að tengingarnar höfðu verið lagfærðar var tíminn sem það tekur gögnin að ferðast eftir lengd ljósleiðarans mældur og komust þá eðlisfræðingarnir að því að gögnin bárust 60 nanósekúndum fyrr en gert var ráð fyrir. Þegar þessi ferðatími er dreginn frá heildarferðatímanum útskýrir hann hvers vegna fiseindirnar virtust ferðast hraðar en ljósið.

Afla þarf frekari gagna til að staðfesta aðra hvora tilgátuna, eða jafnvel báðar. Í maí á þessu ári verður það gert þegar annarri fiseindagusu verður dembt yfir Gran Sasso rannsóknastofuna.

Á sama tíma halda eðlisfræðingar í MINOS samstarfinu í Fermilab í Bandaríkjunum áfram að gera eigin mælingar á hraða fiseinda. Búist er við niðurstöðum frá þeim síðar á árinu.

via ScienceInsider og NatureNews

- Sævar Helgi 

Stjörnufræði á safnanótt í sjóminjasafninu við Grandagarð

Stjörnuskoðunarfélagið og Stjörnufræðivefurinn verða á Safnanótt föstudagskvöldið 10. febrúar í sjóminjasafninu Víkinni við Grandagerð í Reykjavík.

Staður: Víkin sjóminjasafn (sjá kort)
Tímasetning: 10. febrúar 19:00-22:00 (vonandi lengur)

Við munum bjóða fólki að kíkja í stjörnusjónauka, skoða loftsteina og fá stjörnukort á meðan birgðir endast. Einnig geta börn teiknað og litað Stórabjörn, Karlsvagninn og Pólstjörnuna

Ef það sést til stjarna þá verðum við með sjónauka utandyra. Við vonum bara það besta!

Ljósmynd frá safnanótt 2010 þegar Stjörnuskoðunarfélagið og Stjörnufræðivefurinn tóku þátt í dagskrá í Listasafni Reykjavíkur. (Ljósmynd: Einar Baldur Þorsteinsson.)

-Sverrir