Þarna átt þú heima — Glæsileg mynd af bláa hnettinum í háskerpu

 

Mynd: NASA/NOAA/GSFC/Suomi NPP/VIIRS/Norman Kuring

Vá vá og vá!!

Hér eigum við heima, á fallegustu reikistjörnu sólkerfisins. Þessa stórkostlegu mynd af bláa hnettinum okkar tók Suomi NPP gervitungl NASA þann 4. janúar síðastliðinn. Ég mæli svo sannarlega með því að þú skoðir hana í meiri upplausn, til dæmis hér.

Á myndinni kennir ýmissa grasa.

Við hörfum augljóslega á meginland Norður Ameríku. Kaliforníuflói er mjög áberandi en rétt fyrir ofan hann sést dökk rák sem liggur í norður-suður. Það eru Fossafjöll (Cascade), fjallgarðurinn mikli sem nær frá Kaliforníu til Kanada. Í fjallgarðinum er fjöldi frægra eldkeila eins og Rainierfjall og Sankti Helena. Þessi fjallgarður verður til þegar Juan de Fuca flekinn rekur undir Norður Ameríkuflekann eins og hér má sjá.

Í Mexíkóflóa er grænn þörungalitur áberandi, lífæð hafsins.

Suomi NPP gervitunglið er hluti af fjarkönnunartunglum NASA sem fylgjast stöðugt með ástandi jarðar — skýjafari, höfum, gróðri, jöklum og lofthjúpnum. Því var skotið á loft 28. október í fyrra og er á pólbraut um jörðina í um 800 km hæð. Tilgangur tunglsins er að fylgjast með áhrifum loftslagsbreytinga á jörðina. Gervitunglið hringsólar um jörðina fjórtán sinnum á dag og nær um leið að ljósmynda nánast allt yfirborð hennar. Um borð eru fimm mælitæki en stærst og mikilvægast er VIIRS myndavélin sem tekur ljósmyndir bæði í sýnilegu og innrauðu ljósi. Þessi glæsilega mynd var einmitt tekin með henni.

Hægt er að fræðast meira um jörðina á Stjörnufræðivefnum.

- Sævar Helgi

Norðurljósadansinn dunar áfram næstu daga

Íslendingar og aðrir íbúar á norðurslóðum fengu sérdeilis fallega norðurljósasýningu í gærkvöldi eins og sjá má. Þessa fallegu mynd af sýningunni tók Kristín Jónsdóttir í Skorradal og var svo vinsamleg að leyfa okkur að birta hana.

(Græni liturinn er af völdum súrefnis í um 100 km hæð en fjólublái liturinn af völdum niturs, nokkru hærra.)

Og líklegt er að norðurljósadansinn duni áfram næstu kvöld.

Síðastliðna nótt (23. janúar) varð M9 sólblossi á sólinni og honum fylgdi kórónuskvetta sem stefnir til jarðar (hér er ágæt skýringarmynd). Kórónuskvettur eru gusur af hraðfleygum rafhlöðnum ögnum, rafeindum og róteindum, eins og lesa má betur um á Stjörnufræðivefnum. Geislunarstormurinn sem fylgir er sá öflugasti sem mælst hefur frá árinu 2005. Stormurinn er það öflugur að hann gæti (ATH! lykilorðið er gæti) slegið út tölvur í jafntímagervitunglum (gervitunglum sem eru hvað lengst frá jörðinni) og truflað útvarpssamskipt við heimskautin.

Sólblossi 23. janúar 2012 (ljósa svæðið ofarlega á sólinni). Hægt er að sjá myndskeið af atburðinum hér. Mynd: NASA/SDO/AIA

Líkön stjörnufræðinga benda til að kórónuskvettan ferðist á rúmlega 2.000 km hraða á sekúndu. Á þeim hraða gæti skvettan náð til jarðar í fyrsta lagi á morgun, 24. janúar. Þetta þýðir að annað kvöld og jafnvel kvöldið þar á eftir, gætu enn glæsilegri norðurljós prýtt himininn yfir Íslandi en fólk sá í gærkvöldi.

Ágúst H. Bjarnason, bloggvinur okkar og stjörnuáhugamaður, hefur tekið saman allar helstu norðurljósaspár á netinu og sett á síðu sína hér.

(Marsbúar, ef einhverjir eru, fá líka sinn skerf af gusunni því hún er væntanleg þangað 25. janúar. Þá prísum við okkur sæl að hafa gott segulsvið sem ver okkur fyrir ósköpunum.)

- Sævar Helgi

Námskeið, stjörnuskoðunarferð og reikistjörnurnar

Það eru nokkur atriði sem okkur langar til þess að segja ykkur frá sem eru á döfinni á næstu vikum.

 

Námskeið í stjörnufræði og stjörnuskoðun

Stjörnuskoðunarfélagið og Stjörnufræðivefurinn bjóða upp á námskeið fyrir börn og fullorðna í stjörnufræði og stjörnuskoðun í janúar og febrúar:

31. janúar og 1. febrúar – Námskeið fyrir byrjendur í stjörnuskoðun

19. febrúar – Námskeið fyrir börn 

Bæði námskeiðin verða haldin í Valhúsaskóla. Allar nánari upplýsingar og skráningarform er að finna á námskeiðssíðunni á vef Stjörnuskoðunarfélagsins.

 

Stjörnuskoðun á Álftanesi sunnudaginn 22. janúar

Næstkomandi sunnudag munu Fugla- og náttúruverndarfélag Álftaness og Félag áhugamanna um sögu Bessastaðaskóla standa fyrir kynningu á himninum og stjörnuskoðun á Álftanesi.

Dagskráin hefst í Bessastaðakirkju, n.k. sunnudagskvöld 22. janúar klukkan 19:30-21:30

Það eru allir velkomnir og ekkert þátttökugjald. Einnig verður boðið upp á kakó í stjörnuskoðuninni. Nánari upplýsingar er að finna á vefsíðu Fugla- og náttúruverndarfélags Álftaness.

 

Reikistjörnur áberandi á himninum í vor

Þetta vor er sérlega heppilegt þegar kemur að reikistjörnuskoðun. Í janúar er hægt að sjá fjórar reikistjörnur með berum augum frá Íslandi (sumar sjást á kvöldin en aðrar á morgnana). Í febrúar sjást allar fimm reikistjörnurnar sem eru sjáanlegar með berum augum. Það er ekki oft sem þetta gerist. Vorið 2004 er þó eftirminnilegt að þessu leyti því þá var hægt að sjá allar reikistjörnurnar í einu að kvöldlagi sem er enn sjaldgæfara.

Hér er mynd af vesturhimni að kvöldlagi í síðari hluta febrúar. Venus og Júpíter eru mjög áberandi á himninum í janúar og febrúar en eftir einn mánuð verður einnig hægt að sjá Merkúr á kvöldhimninum. 

 

Hér að neðan er mynd af Mars á austurhimni á sama tíma í lok febrúar. Hann er appelsínugulur að lit og reikar um himininn í kringum ljónsmerkið í vor. Satúrnus sést svo lágt á himni á morgunana í Meyjunni.

Báðar myndirnar eru úr stjörnufræðiforritinu Stellarium (sem er bæði ókeypis og á íslensku).

Einnig mælum við með Stjörnukorti mánaðarins þar sem hægt er að sjá staðsetningu reikistjarnanna og lesa sér til um þær og fleiri spennandi fyrirbæri á næturhimninum.

-Sverrir

Ný og glæsileg mynd Herschel sjónaukans af Arnarþokunni

Það var árið 1995 sem ein frægasta ljósmynd Hubblessjónauka NASA og ESA var birt, þessi hér:

Mynd: Jeff Hester og Paul Scowen (Arizona State University), NASA, ESA

Þetta eru „Stöplar sköpunarinnar“, fæðingarstaður stjarna. Þeir minna dálítið á kalkspatsdrangla sem myndast upp úr gólfum kalksteinshella en eiga reyndar ekkert skylt við þannig jarðmyndanir.

Stöplarnir eru hluti af Arnarþokunni eða Messier 16 sem finna má í Höggorminum, fremur lítt þekktu stjörnumerki. Þokan og stöplarnir eru í um 7.000 ljósára fjarlægð sem þýðir að ljósið sem við sjáum frá henni í dag lagði af stað til okkar í kringum árið 5.000 f.Kr. Um svipað leyti fundu menn upp hjólið í Mesópótamíu. Hún sést með naumindum frá Íslandi en ég hef séð hana og stöplana líka með litlum linsusjónauka þegar ég var í stjörnuskoðun í Krýsuvík fyrir nokkrum árum.

Arnarþokan er mjög tignarleg geimþoka úr gasi og ryk þar sem nýjar stjörnur eru í mótun og þyrping heitra og massamikilla stjarna er nýmynduð. Þokan sést betur á þessari glæsilegu mynd sem tekin var í sýnilegu ljósi með sjónauka ESO:

Mynd: ESO

Björtu stjörnurnar innan um bleika skýið eru ungar og heitar. Þær gefa frá sér orkuríkt ljós og öfluga vinda sem móta stöplana fyrir neðan. Í stöplunum er gasið nógu þétt til að falla saman undan eigin þunga og mynda nýjar stjörnur. Þeir eru nokkur ljósár á lengd og mótast, lýsast upp og tortímast allt í senn vegna stjörnuvindanna og ljóssins frá stjörnunum fyrir ofan.

Nú hefur Herschel geimsjónauki ESA, Geimvísindastofnunar Evrópu, tekið nýja og stórglæsilega mynd af stöplunum og svæðinu í kringum þá:

Mynd: ESA/Herschel/PACS/SPIRE/Hill, Motte, HOBYS Key Programme Consortium.

Vá!

Myndin er tekin af fjar-innrauðu ljósi sem kalt efni (frá -260°C (rautt) upp í -220°C (blátt)) í þokunni gefur frá sér. Á þennan hátt er hægt að horfa í gegnum ryk sem venjulega byrgir okkur sýn. Myndin sýnir stjörnurnar sem eru innan í stöplunum — óræka sönnun þess að þarna eru stjörnur að fæðast!

Stjörnufræðinga grunar að ein af þessum heitu og massamiklu stjörnum hafa þegar endað ævi sína með látum þegar hún sprakk fyrir um 6.000 árum. Reyndar munum við ekki fá að vita hvort það er rétt fyrr en eftir nokkur hundruð ár.

Eins og sjá má er mjög mikilvægt að rannsaka stjörnumyndunarsvæði eins og Arnarþokuna á ýmsum bylgjulengdum rafsegulrófsins. Aðeins þannig fæst heildstæð mynd af þeim ferlum sem eru í gagni. Það hjálpar okkur ekki aðeins að skilja hvernig stjörnurnar verða til, heldur líka hvernig þær vaxa og dafna og enda ævi sína.

- Sævar Helgi

Fyrirlestur um stjörnuskoðun að vori á Náttúrufræðistofnun

Miðvikudaginn 18. janúar flytur Sverrir Guðmundsson fyrirlestur hjá Náttúrufræðistofnun Íslands sem nefnist:

Stjörnuskoðun að vori

Eins og nafnið gefur til kynna mun Sverrir segja frá nokkrum fyrirbærum og stjörnumerkjum sem sjást vel á vorin, svo sem Sjöstirninu, Karlsvagninum í Stórabirni og veiðimanninum Óríon. Einnig mun hann segja frá reikistjörnunum sem sjást á himninum en í vor er óvenjugott að skoða reikistjörnur. Nú ber mest á Venusi og Júpíter en í mars mun Mars verða áberandi á næturhimninum með áberandi appelsínugula slikju yfir sér.

Hér er vefslóð á kynningu á fyrirlestrinum á vefsíðu Náttúrufræðistofnunar. 

 

Merkúr, Venus og Júpíter á vesturhimni 27. febrúar 2012. Mynd úr stjörnufræðiforritinu Stellarium (sem er bæði ókeypis og á íslensku).

Námskeið í stjörnufræði og stjörnuskoðun

Við erum búin að opna fyrir skráningu á næsta byrjendanámskeið Stjörnufræðivefsins og Stjörnuskoðunarfélags Seltjarnarness í stjörnufræði og stjörnuskoðun:

• Byrjendanámskeið í Valhúsaskóla 31.jan.-1. feb. 2012... » Nánar

Á vefsíðu Stjörnuskoðunarfélagsins er hægt að fá frekari upplýsingar um námskeiðið og skrá sig.

 Tímasetningarnar eru birtar með fyrirvara um breytingar.

 

-Sverrir 

Hversu verðmætt er myrkrið? — Fundur um stjörnuhimin og ljósmengun

Laugardaginn 14. janúar næstkomandi fer fram fræðslufundur hjá Græna netinu um stjörnuhimininn og ljósmengun.

Snævarr Guðmundsson landfræðingur og leiðsögumaður er gestur Græna netsins á fundi í Golfskálanum á Seltjarnarnesi um myrkurgæði og ljósmengun. Snævarr hefur kannað ljós og myrkur að næturlagi á ýmsum stöðum á höfuðborgarsvæðinu og komist að því meðal annars að ljósmengun í einstökum sveitarfélögum er mest í Kópavogi, sem er þeirra upplýstast – en myrkrið er hinsvegar mest á Seltjarnarnesi og Álftanesi. Á svæðinu öllu er næturbirta, og þar með hulinn næturhiminn – frá fjórum til sjö sinnum meiri en á Þórshöfn, þar sem enn er stjörnubjart þegar vel viðrar að nóttu.

Líklega er höfuðborgin með grannbæjum eitt af upplýstustu byggðarsvæðum jarðar miðað við höfðatölu, og ekkert undarlegt við að Íslendingar vilji hafa ljós í skammdeginu. Ljósmengun fylgja hinsvegar ýmsir ókostir, þeirra mestur sá að næturhiminn hverfur og stjörnur sjást ekki fyrren talsvert utan við miðbæina. Kynslóðir borgarbarna alast því upp án þess að njóta stjarnanna – og fyrir ferðamenn dregur úr aðdráttarafli Reykjavíkur sem ævintýraborgar myrkurs og norðurljósa.

Margt má hinsvegar gera til að draga úr mengun af ljósum án þess að valda óþægindum fyrir umferð, atvinnulíf og sálarástand íbúanna, og er reynt víða erlendis. Hér heima standa Borgnesingar fremstir í flokki við að vinna gegn ofnotkun ljósa í byggð.

Fundur Græna netsins um verðmæti myrkursins hefst kl. 17, eftir sólsetur, í Golfskálanum á Seltjarnarnesi. Eftir fyrirlestur Snævars verður gengið út undir bert loft að líta á himinhnetti og borgarljós einsog veður leyfir.

Allir velkomnir á myrkurfund Græna netsins í Golfskála Ness kl. 17:00 laugardaginn 14. janúar. 

Mynd er af ljósmengun höfuðborgarsvæðisins séð frá Þingvöllum. Mynd: Sævar Helgi Bragason

Tvær merkilegar fréttir

Þessa vikuna fer fram fundur bandaríska stjarnvísindafélagsins í Austin í Texas. Á fundinum kynna stjörnufræðingar nýjustu niðurstöður rannsókna sinna og er af mörgu að taka.

Í dag birtust tvær merkilegar fréttir um vetrarbrautaþyrpingar, stærstu einingar alheimsins sem þyngdarkrafturinn heldur saman. 

Með hjálp þriggja sjónauka hafa stjörnufræðingar fundið gríðarheita, unga og massamikla vetrarbrautaþyrpingu, þá stærstu sem sést hefur íhinum fjarlæga alheimi. Vegna þessa hafa stjörnufræðingarnir gefið henni gæluheitið El Gordo sem þýðir „sá stóri“ eða „sá feiti“.

Þyrpingin er í sjö milljarða ljósára fjarlægð en sjaldgæft er að svona stórar og heitar þyrpingar finnist jafn langt úti í geimnum. Þyrping fannst á frekar merkilegan hátt eins og lesa má um á íslensku í upprunalegu fréttinni http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1203/ 

Hin fréttin er frá Hubblessjónauka NASA og ESA. Með honum hafa stjörnufræðingar fundið þyrpingu vetrarbrauta á fyrstu stigum þróunar. Þetta er fjarlægasta ungþyrping sem fundist hefur í hinum unga alheimi.

Þær eru svo fjarlægar að ljósið frá þeim var 13,1 milljarða ára á leiðinni til okkar. Við sjáum þær því eins og þær voru 600 milljón árum eftir Miklahvell. Lesa má meira um þessa þyrpingu á íslensku í upprunalegu fréttinni http://www.stjornufraedi.is/frettir/nr/576

Á morgun munum við svo birta merkilega frétt um reikistjörnur utan okkar sólkerfis.

- Sævar Helgi

Glæsilegur sólstormur handan við hornið

Annan janúar síðastliðinn varð meðalstór sólblossi og kórónusvketta á fjærhlið sólarinnar. Solar Dynamics Observatory gervitungl NASA fylgdist með sýningunni í um þrjár klukkustundir þegar rafgasið streymdi tignarlega út í geiminn. Eins og sjá má á meðfylgjandi myndskeiði náði hluti rafgassins ekki að sleppa frá sólinni og féll aftur niður á yfirborðið í nokkurs konar rafgasrigningu.

Þessi skvetta beindist ekki að jörðinni en ef svo hefði verið, hefði líklega orðið glæsileg norðurljósasýning tveimur til þremur dögum síðar.

Hægt er að fræðast meira um sólina, sólblossa og kórónuskvettur á Stjörnufræðivefnum.

Mynd: NASA/GSFC/SDO

- Sævar Helgi

Skemmtilegar myndir af tunglinu og geimstöðinni

Þessar skemmtilegu myndir af eina náttúrulega fylgitungli jarðar og stærsta gervitunglinu voru teknar frá Houston í Texas á miðvikudagskvöldið. Hér sést Alþjóðlega geimstöðin svífa framhjá tunglinu. Tunglið er um 1000 sinnum lengra í burtu en geimstöðin. 

(Mynd í hærri upplausn)

(Mynd í hærri upplausn)

Og svo því enn haldið til haga, þá sést Alþjóðlega geimstöðin ekki frá Íslandi.

via spaceflightnow.com

---

50 ára afmæli ESO

Árið 2012 heldur European Southern Observatory (ESO), öflugasta stjörnustöð heims, upp á 50 ára afmæli sitt. Við munum taka þátt í hátíðahöldunum með einhverju tagi ásamt því að flytja nýjustu fréttir af rannsóknum stjarnvísindamanna ESO, líkt og áður. 

Ísland er ekki formlegur aðili að ESO enn sem komið er en vonandi breytist það á komandi árum.

Nánar má lesa um afmæli ESO hér http://www.eso.org/public/iceland/news/eso1202/

- Sævar